Sobota, 3 grudnia 2016. Imieniny Hilarego, Franciszki, Ksawery

Brama Targowa - jeden z niewielu zabytków, które przetrwały wojnę

2015-10-11 09:00:00 (ost. akt: 2015-10-11 09:20:05)

Podziel się:

Autor zdjęcia: archiwum Lecha Słodownika

Brama Targowa jest dzisiaj ozdobą odbudowującej się starówki w Elblągu. Jest także jednym z niewielu pozostałych po wojnie zabytków i reliktem dawnych średniowiecznych fortyfikacji. Jej dzieje wiążą się z początkami założenia naszego miasta.

Gdy na przełomie XIII i XIV w. ostatecznie ukształtowała się sieć ulic i otoczenie Starego Miasta w Elblągu, w zbudowanych fortyfikacjach najważniejszym elementem od strony północnej była Brama Targowa. Między Bramą Targową a rzeką stały dwie wieże – Strzelecka i Mnisia, zwane również Duża i Mała Wieża Mnisia. W murze miejskim od strony rzeki, ze względu na duże natężenie ruchu między miastem a nabrzeżem, znajdowało się aż pięć bram: Świętego Ducha, Mostowa, Rybacka, Bednarska, Tobiasza oraz usytuowana za klasztorem dominikanów Furta Mnisia. Jednak najwyższymi elementami elbląskiego systemu fortyfikacyjnego były Bramy Targowa i Kowalska, mające około 26 m wysokości. To wszystko można zobaczyć dzisiaj na modelu Elbląga wg stanu na rok 1635, autorstwa Hansa Pfau. Model eksponowany jest w Ratuszu Staromiejskim.


Z Bramą Targową związana jest legenda o dzielnym piekarczyku, który uniemożliwił 8 marca 1521 r. najemnym wojskom w służbie zakonu krzyżackiego na wejście do miasta, a następnie obrabowanie go. Na pamiątkę tego zdarzenia król Polski kazał wmurować w wewnętrzną stronę Bramy Targowej dwa piaskowce z wykutymi na nich łopatami - symbolem zwycięstwa. Jeszcze do 1772 r., kiedy to Elbląg wszedł w skład państwa pruskiego, obchodzono tu uroczyście dzień 8 marca. Brama Targowa znana jest m.in. z miedziorytu przedstawiającego wejście wojsk szwedzkich króla Gustawa Adolfa do Elbląga 16 lipca 1626 r.

Prawdopodobnie pierwszy zegar na tej bramie pochodził z 1639 r. i ufundował go kupiec Izaak Spiering. W 1755 r. został zastąpiony nowym, bijącym pełne godziny i był on jedynym publicznym zegarem w mieście. Jego twórcą był wybitny zegarmistrz elbląski Johann Zacharias Meyer. W tymże roku Bramę Targową przebudowano i podwyższono o smukłą wieżyczkę na której zamieszczoną chorągiewkę wiatrową z datą przebudowy: 1755. Wówczas przy bramie znajdowała się wartownia straży miejskiej, a na jej szczycie zawieszono dzwony ostrzegające na wypadek pożaru. Jeden z nich jest dzisiaj w Bremerhaven, mieście chrzestnym (patronackim) Elbląga po 1945 r. w Niemczech. W 1781 r. zasypano fosę przy Bramie Targowej, a na początku XIX w. rozebrano, z wyjątkiem Bramy Targowej, wszystkie inne bramy staromiejskie. Zrobiono tak, gdyż utrudniały komunikację, znajdowały się na ogół w złym stanie i przestały spełniać wymogi obronności. Bramę Targową zostawiono na pamiątkę dawnych umocnień z przeznaczeniem na wieżę obserwacyjną i przeciwpożarową. O dziwo, w 1805 r. rozważano rozebranie będącej w ruinie Bramy Targowej, zwanej w dialekcie elbląskim „Markentor”. Wtedy to mieszkańcy sporządzili petycję do władz prosząc o pozostawienie bramy „stojącej w tak stosownym miejscu, że jej zegar jest widoczny nawet na przedmieściu”. Gdy wiosną 1818 r. wichura przekrzywiła wieżę obserwacyjną i nadwątliła konstrukcję hełmu, zdecydowano o kompletnej konserwacji bramy. Zachowano jednak chorągiewkę i gruszkę wieńczące hełm. W tej ostatniej znaleziono kapsułę czasu z 1755 r. z monetami, listem i kilkoma drobiazgami, dopakowano nowe i zawieszono po remoncie z powrotem. Wtedy (1818 r.) wokół renesansowego hełmu zbudowano widokową galeryjkę.

Z okazji 700-lecia Elbląga, obchodzonego w 1937 r., odnowiono herb miasta znajdujący się po północnej i południowej stronie bramy. W czasie walk o Elbląg, na przełomie stycznia/lutego 1945 r., Brama Targowa została poważnie zniszczona i całkowicie pozbawiona nakrycia. Zniszczony został także zegar. Przy odbudowie wrócono do dachu gotyckiego, który lepiej pasuje do jej architektury.

1 grudnia 2000 r. brama została ponownie ozdobiona dwustronnym zegarem, podobnym do zniszczonego w czasie wojny. Sponsorem tego zegara był Ortvin Runde, pierwszy burmistrz Hamburga w latach 1997-2002, który urodził się w 1943 r. w Elblągu. Zegar (obustronny) uruchomiono 1 grudnia 2000 r. i z tej okazji Ortvin Runde życzył elblążanom, żeby „szczęśliwie odmierzał im Trzecie Tysiąclecie…

Na zamieszczonym do artykułu zdjęciu widać Bramą Targową, a za nią „Biały Dom”, czyli willę Ferdynanda Gottloba Schichau. To właśnie w tym miejscu uruchomił on w 1837 r. mały zakład mechaniczny, gdzie pracowało… ośmiu robotników. W 1944 r. firma Schichau Werke AG zatrudniały 43 tysiące robotników! Dzisiaj w miejscu „Białego Domu” jest Skwer im. F. Schichau i skromny pomnik. Dalej widać budynek zarządu stoczni F. Schichau, którego pierwsza część została wybudowana jeszcze za życia jej założyciela. Po lewej stronie, za bramą, widać budynek fabryki mydła Emila Siede, stojący pod adresem Brama Targowa nr 1. Ta kamienica po lewej stronie, która oznaczona jest dużą siódemką – przypisana była już do Starego Rynku. To właśnie tutaj znajdowała się uwielbiana przez dawnych elblążan kawiarnia – cukiernia i mieszkanie Alberta Teuke. O niej napisał w swej autobiografii dr Jürgen Haese (Jurek Musiałowski) „Verloren in Elbląg” (Zagubiony w Elblągu):
(…) Przypomniał sobie, że ojciec oczekiwał czasem po pracy na matkę przy wejściu głównym do poczty, znajdującej się niedaleko ratusza. Stąd udawali się na Stary Rynek 7, do cukierni A. Teuke, gdzie serwowano najlepszą w mieście kawę i ciasto tortowe na prawdziwym maśle! (…).

Dwie kamienice widoczne po prawej stronie Starego Rynku, to dom narożny nr 66 należący do kupca Gottfrieda Hube. Prowadził w nim sklep z artykułami papierniczymi. Ten bliższy miał nr 65 i należał do kupca Ludwika Renters’a, który miał tutaj sklep z rowerami i maszynami do szycia.

Jak widać na zdjęciu, przez bramę przejeżdżał tramwaj. Jeździł tędy jeszcze wiele lat po wojnie. Na pamiątkę tego faktu położono w bruku szyny tramwajowe.
Lech Słodownik

Komentarze (0) pokaż wszystkie komentarze w serwisie

Dodaj komentarz Odśwież

Dodawaj komentarze jako zarejestrowany użytkownik - zaloguj się lub wejdź przez FB