Od giełd elbląskich do Specjal Pubu


Niedługo miną trzy lata od spotkania prezydenta Henryka Słoniny z przedstawicielami Grupy Żywiec, na którym postanowiono, że na Wyspie Spichrzów wybudowany zostanie Specjal Pub. Elbląski browar, jako inwestor tego przedsięwzięcia, pragnie, by wygląd Specjal Pubu nawiązywał do dawnej zabudowy tej części Starego Miasta oraz stanowił swoisty łącznik między historycznymi i współczesnymi tradycjami elbląskiego piwowarstwa.

Z pewnością zamierzenia te zostaną wkrótce zrealizowane, ponieważ już rozpoczęło się betonowanie fundamentów pod przyszły pub.

A miejsce to jest szczególne, więcej – ma nawet swój genius loci, bowiem tu w dawnych czasach stała Stara, a później Nowa Giełda.
Przed 1930 r. w całej prowincji zachowały się tylko dwie giełdy: w Elblągu i w Królewcu. Nasza giełda padła pastwą ostatniej wojny, a królewiecka przetrwała. I jest to jakiś dziwny paradoks historii, gdyż w dzisiejszym Kaliningradzie, zwanym „miastem bez duszy”, z bogatej zabudowy staromiejskiej przetrwały tylko dwa obiekty: katedra z grobem wielkiego filozofa Immanuela Kanta i… właśnie budynek giełdy nad brzegiem Pregoły!



Popadła w ruinę
Stara Giełda w Elblągu została wybudowana w 1744 r. przy okazji budowy nowego Mostu Wysokiego, dzięki zbiórce wśród miejscowych kupców.
Giełdę usytuowano przy zachodniej części mostu i była ona małym, niepokaźnym obiektem o długości 22 stóp i tylko 13 stóp szerokości (stopa, ok. 31 cm). Jej część parterowa miała szerokość 13 stóp, a górna - położona ok. 1 m nad poziomem jezdni - miała 16 i z tego względu tworzyła od strony mostu jakby nawis (niem. Laube). Tutaj znajdowała się sala giełdy, natomiast na dole była izba do przechowywania szufli (korca), będących miarami dla zboża. W tej izbie, zwanej „korcową budą” (Scheffelbude) przechowywano i zabezpieczano szufle przed sfałszowaniem. Stąd brał je i odnosił po zakończonej pracy korcowy (szuflowy).
Stara Giełda popadła z czasem w ruinę i z tego powodu została rozebrana w 1789 r. Wkrótce na jej miejscu erygowano Nową Giełdę, która została uroczyście otwarta 23.8.1790 r., a więc w czasach prosperity w handlu. Była większa od swej poprzedniczki i miała 45 stóp długości oraz 22 i pół stopy szerokości.

Zbudowano ją na 26 palach dębowych, wbitych w dno rzeki Elbląg. Uroczystą mowę inauguracyjną na poświęceniu obiektu „trzymał” ówczesny zwierzchnik elbląskiego towarzystwa kupieckiego – Johann Thiessen. Już w dniu jej otwarcia zawarto kilka umów. Główna sala giełdowa w nowym obiekcie była ozdobnie wymalowana. Na jej ścianach wisiały obrazy olejne – portrety 5 królów Prus wywodzących się z rodu Hohenzollernów, kolorowe flagi wszystkich „żeglujących nacji”, dwa plany elbląskiego toru wodnego z 1790 i 1792 r., mapa delty Wisły z 1811 r. - wykonane przez ówczesnego kierownika budowy i późniejszego radcę budowlanego Ludwiga Koppin’a. Były też ryciny przedstawiające epizody z życia króla Fryderyka II Wielkiego, a pod szkłem umieszczono dużą mapę Europy. Na sznurach pod stropem wisiały dwa modele statków morskich. 



Pierwszy elbląski 
dzwon giełdowy

Na parterze giełdy, oprócz „Scheffelbude”, było jeszcze jedno pomieszczenie dla pisarza-korcowego. Dach Nowej Giełdy wieńczyła figura Hermesa. I nie było to przypadkowe, gdyż w mitologii greckiej był on bogiem m.in. handlu (w mitologii rzymskiej - Merkury) i miał dobrze opanowane techniki dobijania targu. Figura naszego Hermesa miała skrzydła na hełmie, na ramionach i przy piętach, co symbolizowało, że szybko i szczęśliwie przemieszcza się z miejsca na miejsce. A tym samym zdolny jest szybko przynieść szczęśliwcowi trzos z pieniędzmi. W ręku trzymał laskę herolda oplecioną przez węża, jako symbol posłańca bogów i umiejętności uśmierzania sporów i kłótni. Podobną mozaikową symboliką były ozdobione szyby w ratuszu, który stał przy placu Słowiańskim. Pierwotna, drewniana figura Hermesa znajdowała się przed wojną w elbląskim muzeum, natomiast dach giełdy zdobił duplikat.


Aby zapobiec nadużyciom wynikającym z przedłużania godzin pracy, w kwietniu 1814 r. podjęto decyzję, że czas otwarcia i zamykania giełdy elbląskiej będzie ściśle określony. Ustalono, że będzie ona otwierana o godzinie 11 przed południem i zamykana o pierwszej po południu. Sygnał do otwarcia i zamknięcia giełdy dawał służący giełdowy dzwonkiem znajdującym się przy wejściu. Po tym dźwięku każdy makler obecny w sali giełdy zobowiązany był wobec komitetu wysypać próbki zboża i natychmiast opuścić giełdę. Następnie służący giełdowy zamykał budynek. Te ostre przepisy, zarządzone na wzór giełdy londyńskiej i amsterdamskiej, były niezbędne, ponieważ bywało, że czas otwarcia giełdy przedłużał się nawet o 2 i pół godziny. Po raz pierwszy elbląski dzwon giełdowy zabrzmiał 2.5.1814 r.



Giełdę 
przeznaczył na sklep

W 1867 r. Nowa Giełda ze wszystkimi sąsiadującymi zabudowaniami przeszła w ręce kupca Adolfa Oehlert’a, a następnie jego brata Eugena. Od 1894 r. właścicielem Nowej Giełdy oraz przyległych do niej spichlerzy został kupiec Carl Steppuhn. Prowadził on handel hurtowy wyrobami metalowymi, linami stalowymi, artykułami do produkcji furmanek a nawet zabawkami. Giełdę przeznaczył na sklep. Nie wiadomo, gdzie po tym fakcie prowadzono interesy giełdowe w Elblągu. Ostatnim właścicielem tego obiektu był Otto Stepphun. Jego rodzina zamieszkała po 1945 r. m.in. w Kanadzie. W 2005 r. syn Otto Stepphun’a odwiedził Elbląg.
Dyrektor elbląskiego browaru – Roman Korzeniowski zapewnił, że zrewitalizowany obiekt giełdy będzie wyróżniał się od innych, istniejących już budynków na Starym Mieście, przede wszystkim wystrojem i klimatem. Klientom będzie serwowane piwo bezpośrednio z produkcji, z urozmaiconym jedzeniem i być może odpowiednio dobraną ceną. W pubie będzie można obejrzeć m.in. mecz na telebimie oraz posłuchać na żywo muzyki granej przez zaproszony zespół. A czy będzie tam serwowane legendarne już elbląskie piwo EB? Niestety, to pytanie zdaje się być ciągle głosem wołającego na puszczy!
Lech Słodownik