Największa w Polsce kolekcja dziadków do orzechów w elbląskim muzeum



Orzechy symbolizują ukrytą w skorupce tajemnicę, twardość, płodność, wróżbę, sedno sprawy. Stanowią nieodzowny atrybut Świąt Bożego Narodzenia, ozdabiając choinkę oraz dodając smaku pieczonym ciastom i ciasteczkom. Już we wtorek (29 listopada) o godz. 17 w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu otwarta zostanie niecodzienna wystawa, na której zaprezentowana zostanie największą w Polsce kolekcja dziadków do orzechów.



Jak mówią Małgorzata Gizińska i Alicja Janiak z elbląskiego Muzeum Archeologiczno-Historycznego, do rozłupywania orzechów, ich wyłuskiwania i zgniatania służy właśnie przyrząd kuchenny, zwany w Polsce dziadkiem do orzechów. Po raz pierwszy nadano mu taką nazwę w XIX-wiecznej "Encyklopedii Powszechnej" S. Orgelbranda, określając narzędziem do gniecenia orzechów, składającym się "z dwóch drążków zawiasami z sobą złączonych, pomiędzy którymi umieszczony orzech zostaje zgnieciony skutkiem ciśnienia na niego wywieranego przez oba drążki ku sobie zbliżone".


— Przyrząd do rozłupywania orzechów przeszedł na przestrzeni dziejów ogromną ewolucję — informuje Małgorzata Gizińska. — Przyjmował różne kształty, w zależności od ludzkiej pomysłowości i inwencji, dostosowując się do aktualnie panującej mody i stylu. 


— Do Polski pierwsze dziadki do orzechów trafiły w XVIII wieku z zachodniej Europy — dodaje Alicja Janiak. — Były to urządzenia, które przypominały postać starego człowieka - stąd najprawdopodobniej obecna nazwa tego urządzenia, która wyparła wcześniejsze, staropolskie nazewnictwo: orzechołom, ząb, ciskawka, staruszek, tłuczek, kleszczyki. 

Z różnorodnych materiałów
Jak zauważają muzealnicy, dziadki do orzechów wykonywane były z różnorodnych materiałów, takich jak: metal, drewno, porcelana, tkaniny, skóry a współcześnie tworzywa sztuczne. Przybierały różne kształty. Zdobione były zróżnicowaną ornamentyką. Ze względu na formę można wśród nich wyróżnić postacie ludzkie, zwierzęce oraz fantastyczne. 


— Ze względu zaś na konstrukcję i zasadę działania wyodrębniają się trzy grupy techniczne: dziadki udarowe, dźwigniowe i śrubowe — wylicza Małgorzata Gizińska. — Najprymitywniejszą i najbardziej niezawodną formą tego urządzenia, używaną niekiedy do dziś, są dwa kamienie, pieniek i młotek lub drzwi z futryną.

— Niezwykle różnorodny zbiór dziadków do orzechów, który eksponowany będzie w Muzeum Archeologiczno-Historycznym w Elblągu, stanowi obecnie największą w Polsce kolekcję tego typu przedmiotów, a także jedną z największych w Europie — mówi Alicja Janiak. — Od początku chętnie prezentowany publicznie, ze względu na swą malowniczość i rozmaitość, cieszy się dużym zainteresowaniem w całej Polsce, a nawet poza jej granicami.


Kolekcja powstała przez połączenie w 1990 roku gromadzonego od 1970 roku zbioru Witolda Tchórzewskiego oraz zapoczątkowanego w roku 1985 zbioru Jana Łomnickiego. 
— Obecnie liczy blisko 350 urządzeń, dzięki którym możemy zapoznać się z różnorodnością ich form i kształtów — dodaje Małgorzata Gizińska. — Obiekty reprezentują wiele regionów naszego kraju, a także Europę zachodnią i południową. Najstarszy z nich pochodzi z końca XVIII wieku, połowa zaś z wieku XIX i dwudziestolecia międzywojennego. 
W kolekcji znajdują się również dziadki współczesne i nowoczesne, o prostym i bardziej skomplikowanym mechanizmie. Do zbiorów trafiały w najróżniejszy sposób - nierzadko odnajdywane w częściach na jarmarkach i pchlich targach, kupowane lub otrzymywane w prezencie.

Otwarcie wystawy odbędzie się we wtorek (29 listopada) o godz. 17 w budynku Gimnazjum Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu przy Bulwarze Zygmunta Augusta 11. Ekspozycja prezentowana będzie w Elblągu do końca stycznia 2012 roku. W grudniu, w okresie przedświątecznym, muzeum zaprasza grupy przedszkolne i szkolne do uczestnictwa w zajęciach o tradycjach świątecznych. Będą one obejmowały m.in. zwiedzanie tej wystawy i przygotowanie świątecznych wypieków. Zgłoszenia grup przyjmuje muzealny Dział Edukacji i Promocji (kontakt przez www.muzeum.elblag.pl/edukacja).


Jarosław Grabarczyk