Napisali do nas: Wikingowie w bibliotece - prelekcja M. Jagodzińskiego

W Filii nr 3 Biblioteki Elbląskiej mieszczącej się przy ul. Piłsudskiego 17 odbyło się ciekawe spotkanie na temat emporium rzemieślniczo-handlowego Truso, założonego w drugiej połowie pierwszego wieku naszej ery przez skandynawskich wikingów nad jeziorem Drużno. Prelekcję wygłosił pracownik Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu dr Marek Jagodziński, wzbudzając duże zainteresowanie zebranych w bibliotece uczestników.

Na wystawie przygotowanej z tej okazji na polderach można było obejrzeć wystawę „TRUSO - odnaleziona legenda” oraz książki związane z tematyką wczesnośredniowieczną dotyczącą naszego regionu, historii Polski i dziejów krajów skandynawskich, m.in. – M. Jagodzińskiego „TRUSO. Między Weonodlandem a Witlandem”, „Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny” pod red. Gerarda Labudy oraz powieść historyczną Elżbiety Cherezińskiej „Gra w kości” opisującą czasy Bolesława Chrobrego oraz „Pasję według Einera”, jako jeden z tomów trylogii serii skandynawskiej „Północna Droga”.

W księdze Pawła Orozjusza piszącego na zlecenie biskupa Augustyna z Hippony z V wieku n.e. znanej pod tytułem „Historia adversum paganos”, przetłumaczonej na język staroangielski przez króla angielskiego Alfreda (872-899), zawierającej wykład historii ówcześnie znanego świata od czasów bardzo zamierzchłych aż po r. 416 n.e., zamieszczony jest również krótki opis geograficzny, czyli tzw. chorografia Europy środkowej między Renem a Wisłą. Natomiast pierwsze relacje o tych wówczas mało znanych krainach można znaleźć w sprawozdaniu Wulfstana, który z Hedeby żeglował do Truso przez siedem dni i nocy korzystając z kompasa słonecznego.

„Słowiańszczyznę (Weonodland) miał po prawej ręce, po lewej zaś Langland, Lealand, Falster i Skanię. Cała ziemia należała do Danii. Następnie mieliśmy po lewej ręce ziemię Burgundów; a ta posiadała własnego króla. Dalej mieliśmy za ziemią Burgundów takie ziemie, jak ona idąc z lewej kolejno się nazywają : Blekinge, meore, Oland i Gotland, cała ta ziemia należy do Swewów. A Słowiańszczyznę mieliśmy aż do ujścia Wisły, przez cały czas po prawej stronie, Wisła ta jest wielka rzeka i przez to dzieli Witland i kraj Słowian. A Witland należy do Estów. A taż Wisła wypływa z ziemi Słowian i spływa do Zalewu Estyjskiego, a ten Zalew Estyjski jest co najmniej 15 mil szeroki. Od wschodu spływa tutaj do Zalewu estyjskiego rzeka Ilfing (Elbląg) – z tego jeziora Drużno, nad którego brzegiem stoi Truso”.

Zwiedził on również inne krainy. Osada była, według archeologa M. Jagodzińskiego, który korzystał przede wszystkim z licznych wykopalin, zasiedlona przez skandynawskich wikingów.
Na podstawie wykopalisk stwierdzono, ze osada ta wskazuje na typ osadnictwa wczesnomiejskiego, typowego w Basenie Morza Bałtyckiego, między latami 700 n.e. a 1100 n.e. Położona była w pewnej odległości od morza, jednakże z dogodnym połączeniem tą drogą z innymi osadami. Jako osada wikińska rozdzielało słowiańskie i pruskie osady pograniczne. Już od szóstego wieku występują tu znaleziska, które łączyć można bądź z wpływami z Gotlandii i Południowej Skandynawii, bądź z Jutlandii i Nadrenii. Osadę zamieszkiwali głownie Skandynawowie, na co wskazuje typowa dla tego kręgu etniczno-kulturowego zabudowa.

Zajmowała około 15 do 20 ha i była prawdopodobnie umocniona wałem obronnym. Zalew Wiślany natomiast łączył się bezpośrednio z morzem. Posiadała duży basen portowy, pomosty na palach (odnaleziono około stu pali). Budynki były prostokątne, o długości 5 x 10 metrów oraz 6 x 21 metrów i tworzyły ciągi ulic. W domach odnaleziono pozostałości po warsztatach tkackich, ślady palenisk i drewniano-ziemnych ław, usytuowanych wzdłuż ścian. Regularne rowy oddzielały poszczególne działki i część portową od rzemieślniczo-handlowej. W znalezionych przedmiotach występują od VI wieku wpływy z Gotlandii i południowej Skandynawii, bądź Jutlandii i Nadrenii. Pod koniec VIII i na początku IX wieku pojawiają się groby ciałopalne, wyposażone w ozdoby i broń pochodzenia skandynawskiego.

Potwierdza to wyjątkowe nagromadzenie elementów związanych z rzemiosłem i dalekosiężnym handlem, czego materialnym i organizacyjnym wyrazem jest powstanie Emporium Truso. Pod koniec VIII wieku groby ciałopalne wyposażone były w ozdoby i broń skandynawską. Narzędzia wytwarzane na miejscu wskazują również na skandynawskie pochodzenie Truso, na przykład młoteczki złotnicze, kowadełka, rylce, fragmenty tygielków i form odlewniczych. Wysoką pozycję handlu potwierdzono odkryciem pięciu fragmentów wag, ponad trzystu ciężarków wagowych i 274 monet. W tym cztery egzemplarze zachodnioeuropejskie. Duńskie denary KG 3 i KG 5, sceatta typu „Wodan/Monster” oraz pens króla angielskiego Ethelwulfa.

Analizując znalezione przedmioty można stwierdzić, że mieszkańcy Truso zajmowali się kowalstwem, jubilerstwem, bursztyniarstwem, odnaleziono bardzo dużo pamiątek z bursztynu, pionki do gry planszowej „hnefataf”, naszyjniki, ozdoby, paciorki, zawieszki – miniaturki młotków Thora i toporów, związane z kulturą skandynawską. Także srebrną zawieszkę przedstawiającą Walikrię trzymającą za uzdę konia, srebrne pierścionki, igły brązowe, srebrne monety, a wśród nich arabskie dirhemy. Z innych wykopalisk - przęśliki tkackie i ciężarki wagowe oraz kompas słoneczny, używany przez wikingów podczas odległych podróży morskich. Istnienie arabskich dirhemów i odważników, wiąże się ze zmianą po upadku Cesarstwa Rzymskiego głównego szlaku handlowego.

Mieszkańcy Truso nie handlowali już z nie istniejącym w tym okresie Cesarstwem Rzymskim, a także w małym stopniu z powstałymi na gruzach jego potęgi państwami, ale z kalifatami arabskimi. Odnaleziony krzyżyk bursztynowy wskazuje na VIII wiek, więc wpływy chrześcijańskie pojawiły się długo jeszcze przed chrystianizacją tych terenów. Odważniki z bursztynu lub srebra stosowano wymiennie, ich waga określała bowiem wartość przedmiotu, a stosowany był jako system arabski. Wikingowie skandynawscy również przemieszczali się po szlaku handlowym w głąb lądu, świadczą o tym wykopaliska choćby na Ukrainie. Natomiast Petersburg był zamieszkiwany zarówno przez wikingów skandynawskich jak i Słowian.

Budowa i rozplanowanie Truso nawiązuje bardzo wyraźnie do głównych w owym czasie miast portowych półwyspu Jutlandzkiego – Hedeby (Heithabu) i Ribe. Truso rozwijało swą międzynarodową działalność od końca VIII do początków XI wieku. W drugiej fazie, od połowy IX do połowy X wieku powstały liczne budynki mieszkalno-rzemieślnicze i magazynowo-inwentarskie na wyznaczonych działkach oraz ciągi komunikacyjne i uregulowany został prawdopodobnie przepływający przez osadę strumień. Pogłębiono także naturalne zatoki w porcie i rozbudowano baseny portowe. Trzecia faza, od połowy X do pierwszej połowy XI wieku, charakteryzowała się rozbudową wału obronnego z wieżami oraz zabezpieczeniem palisadowym od strony wody.

Pośród towarów, którymi handlowano z krajami arabskimi stosując depozyty bankierskie i czeki (chatt i saffar) były podane prze al.-Maqdisiego mydło, futra, dywany, miód, skórki bobrowe i inne futra, miecze oraz niewolnicy i w dużej ilości wyroby bursztynowe. Kres międzynarodowej działalności tej osady był konsekwencją zmieniających się uwarunkowań geopolitycznych. Odkryta w dużej części wykopów intensywna warstwa pożarowa oraz znajdowane w niej elementy uzbrojenia wskazywać mogło na pożar albo „piracki” napad, które to wydarzenie mogło mieć miejsce pod koniec X wieku. W czasie misji pruskiej św. Wojciecha, które miała miejsce prawdopodobnie na pograniczu słowiańsko-estyjskim w 997 r.n.e. nie było już aktywnej działalności Truso, a w następnych stuleciach coraz bardziej hermetyczne stały się migracje z zewnątrz.

Bardzo dynamicznie rozwijało się dorzecze Wisły w okolicy ówczesnego Gdańska, a dostęp przez Mierzeję Wiślaną był coraz trudniejszy, bowiem wody Zalewu Wiślanego były coraz mniej przyjazne dalekomorskim żeglarzom. Osada Truso było osadą czysto skandynawską - zdaniem dr Marka Jagodzińskiego, a nie mieszanką prusko-nordycką, o czym świadczą wyroby z żelaza i narzędzia wysokiej jakości, tak charakterystyczne dla mistrzów skandynawskich. Prowadzone są dalsze badania archeologiczne, które powinny wyjaśnić wciąż pojawiające się wątpliwości, a przede wszystkim na podstawie cmentarzysk mieszkańców tej osady dobrze byłoby dokonać badań struktury demograficznej zamieszkujących tam społeczności.
Mieczysław Lenckowski