Spadek przyjmę, seniora oddam...

Rząd zmienia przepisy, które dotychczas były krzywdzące dla gmin. Osoby, które przejęły nieruchomość seniora, będą musiały uiszczać opłaty za jego pobyt w DPS.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opracowało projekt ustawy o zmianie ustawy pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw, który poszerza katalog osób zobowiązanych do płatności za pobyt seniora w domu pomocy społecznej – o osoby, które zostały obdarowane nieruchomością w zamian za opiekę (m.in. w ramach umowy dożywocia). Zmiana ta ma na celu „wzmocnienie zostanie ochrona interesów osób starszych i zależnych, które przekazały swój majątek w zamian za zapewnienie im opieki” oraz „zmniejszenie obciążenia finansowego systemu pomocy społecznej”.

Do tej pory zasady ponoszenia kosztów za pobyt w domu pomocy społecznej (DPS) były ściśle regulowane przez ustawę o pomocy społecznej. Określała ona precyzyjną hierarchię osób i instytucji zobowiązanych do wnoszenia opłat. W pierwszej kolejności zobowiązanym jest sam mieszkaniec domu opieki. Opłata jest pobierana z jego dochodu (np. emerytury lub renty), jednak nie może przekroczyć 70% wysokości tego świadczenia. Pozostałe 30% dochodu pozostaje do dyspozycji seniora na jego osobiste wydatki.
Problem pojawiał się, gdy 70% dochodu mieszkańca nie pokrywa pełnego miesięcznego kosztu utrzymania w DPS, który w zależności od lokalizacji i standardu placówki może wynosić od kilku do nawet kilkunastu tysięcy złotych. W takiej sytuacji ustawa wskazywała kolejne osoby zobowiązane do pokrycia brakującej kwoty. Byli to członkowie najbliższej rodziny w następującej kolejności: 
- małżonek, 
- zstępni (dzieci, wnuki), 
- wstępni (rodzice, dziadkowie). 
Natomiast jeśli te osoby nie były w stanie ponieść kosztów lub były z nich zwolnione, obowiązek przechodził na gminę, z której senior został skierowany do DPS.

Umowa o dożywocie (potocznie zwana umową dożywocia), którą senior może zawrzeć ze swoim krewnym lub z dowolną inną osobą, została uregulowana w art. 908-916 kodeksu cywilnego i polega na tym, że w zamian za przeniesienie własności nieruchomości (przez seniora, na drugą stronę umowy, czyli – krewnego lub dowolną inną osobę) – nabywca (czyli ten krewny lub dowolna inna osoba) zobowiązuje się zapewnić seniorowi dożywotnie utrzymanie. Oznacza to, że krewny seniora lub dowolna inna osoba, z którą zawarł on umowę o dożywocie, powinien:
- przyjąć go do swojego domu,
- dostarczać mu wyżywienie, ubrania, mieszkanie, światło i opał,
- zapewniać mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz
- sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
Umowa o dożywocie, w związku z tym, że skutkuje przeniesieniem własności nieruchomości (z jednoczesnym obciążeniem nieruchomości prawem dożywocia, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych), będzie ważna tylko pod warunkiem, że zostanie zawarta w formie aktu notarialnego.

Nowe zasady odpłatności za pobyt seniorów w DPS
26 marca 2026 r., w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów, został opublikowany projekt ustawy o zmianie ustawy pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (nr w wykazie: UD315), autorstwa Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS), który wprowadza nowe zasady odpłatności za pobyt seniorów w domach pomocy społecznej (DPS-ach).

Proponowane zmiany przewidują poszerzenie katalogu osób zobowiązanych do partycypacji w kosztach pobytu w DPS-ie o osoby, które zostały obdarowane nieruchomością lub innym znacznym mieniem w zamian za zobowiązanie się do opieki nad seniorem. Rozwiązanie to:
- uszczelnia system finansowania pobytu w DPS,
- przeciwdziała patologiom polegającym na unikaniu opieki mimo otrzymania majątku,
- wzmacnia odpowiedzialność obdarowanych za przyjęte zobowiązania,
- zwiększa poczucie sprawiedliwości społecznej i racjonalność wydatkowania środków publicznych.

Dzięki tej zmianie – obciążenie finansowe systemu pomocy społecznej zostanie zmniejszone, a jednocześnie wzmocniona zostanie ochrona interesów osób starszych i zależnych, które przekazały swój majątek w zamian za zapewnienie im opieki.” – argumentuje MRPiPS.

Zarząd Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski zwrócił się do Ministry Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk o podjęcie interwencji w celu wyeliminowania dostrzeżonej przez samorządy luki w przepisach, która pozwala rodzinom seniorów na pozbawianie ich całego majątku i umieszczanie ich w DPS-ach, za które finalnie koszt ponosi gmina, pomimo, że istnieje notarialna umowa zobowiązaniowa, na podstawie której rodziny tych seniorów powinny zapewniać im, do końca życia, opiekę i ponosić koszty ich utrzymania.

Grupa posłów Lewicy wniosła do Sejmu poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami, ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego oraz ustawy o finansowym wsparciu niektórych przedsięwzięć mieszkaniowych , który także częściowo odpowiada na opisane powyżej postulaty przedstawione przez SGPiW. Przewiduje on wprowadzenie specjalnej ochrony dla „osób starszych” (powyżej 60 roku życia) poprzez umożliwienie gminie wykupu od nich mieszkania, z jednoczesnym zawarciem umowy najmu na czas nieoznaczony w tym samym lokalu. Autorzy projektu proponują by gmina miała możliwość wykupu mieszkania z jednoczesnym zawarciem umowy (na warunkach najmu komunalnego) w tym samym lokalu. Senior będzie mógł mieszkać nadal w swoim mieszkaniu, ale otrzyma wypłatę ceny mieszkania, jednorazowo lub w maksymalnie 240 miesięcznych ratach. W takiej umowie – nie będą stosowane żadne progi dochodowe, nie będzie dokonywana weryfikacja majątkowa ani nie będzie obowiązywał rygor powierzchniowy nieruchomości, ale prawo najmu mieszkania lub domu objętego „umową o dożywocie” zawartą z gminą, nie będzie przechodziło na spadkobierców, co będzie zabezpieczało interes gminy.

Zgodnie z art. 49 projektu ustawy o zmianie ustawy pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw, autorstwa Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS), który wprowadza nowe zasady odpłatności za pobyt seniorów w DPS-ach i dodanie do katalogu osób zobowiązanych do płatności za DPS – osób, które zostały obdarowane przez seniora nieruchomością w zamian za opiekę (m.in. w ramach umowy dożywocia) – nowe regulacje mają wejść w życie pierwszego dnia miesiąca następującego po upływie 2 miesięcy od dnia ogłoszenia ustawy w Dzienniku Ustaw. Należy jednak mieć na względzie, że 26 marca 2026 roku projekt ten został skierowany do uzgodnień międzyresortowych, konsultacji publicznych i opiniowania. Konsultacje były prowadzone do 30 kwietnia 2026 r. Jeżeli regulacja zostanie przyjęta przez Radę Ministrów – trafi ona następnie do dalszych prac w Sejmie i Senacie, zanim ostatecznie zostanie złożona na biurku prezydenta.

Joanna Karzyńska