O historii małego i dużego parku

Tak nazywano w dawnym Elblągu tereny zieleni położone już poza obszarem staromiejskiej zabudowy, ale znajdujące się w centrum miasta. Wyróżniano więc Duży Park - to dzisiejszy Plac Wolności oraz Mały Park, czyli obecnie teren położony przed I LO - rozciągający się w kierunku ulicy Stoczniowej, Przymurze i gmachu poczty.

Były to rzeczywiście małe tereny rekreacji, ponieważ Stare Miasto pod tym względem niewiele oferowało. Tam akurat najwięcej zieleni znajdowało się na terenie dziedzińca klasztornego kościoła Najświętszej Maryi Panny (obecnie Galeria El przy ul. Kuśnierskiej) oraz za Szpitalem Św. Ducha. Dorothee Haedicke, elblążanka i autorka książki „Z miłości do Elbląga” (Aus Liebe zu Elbing), napisała, że Duży Park i Mały Park miasto zawdzięczało królowi Prus Fryderykowi II Wielkiemu. Otóż wkrótce po wcieleniu Elbląga do Prus (1772 r.) nakazał on rozebranie większości obwarowań i umocnień miejskich, celem dalszej rozbudowy miasta. Według „Starego Fryca” mocno obwarowany Elbląg był tylko kością niezgody i nie interesowało go oburzenie mieszkańców, którzy patrzyli z żalem na rozbierane umocnienia, niwelowane i zasypywane wały obronne, konstatując że oto na ich oczach okres świetności Elbląga jako Miasta–Państwa nieuchronnie odchodzi do historii. Dawny, piękny Elbląg miał być teraz prowincjonalnym, fryderycjańskim miastem, jak wiele jemu podobnych. Na szczęście elblążanom udało się uratować stary symbol miasta – Bramę Targową. [piano]
Ale wkrótce na zniwelowanych, płaskich terenach posadzono wiele drzew i krzewów, powstały drogi i alejki spacerowe. Ten fakt elblążanie przyjęli z zadowoleniem, ponieważ mogli tutaj spacerować i odpoczywać w czasie wolnym. Już wkrótce te nowe powierzchnie zieleni miejskiej i rekreacji zaczęto określać jako Duży Park i Mały Park (Große Lustgarten, Kleine Lustgarten).
Duży Park powstał za wybudowanym w latach 1779-1782 ratuszem, mniej więcej w tym miejscu, gdzie kiedyś znajdował się rozgraniczający Stare i Nowe Miasto Elbląg wał obronny. Park ten ograniczały takie ulice jak Giermków, Pańska i Rycerska. Między ulicą Giermków i Pańską (obecnie Janowska) znajdowała się siedziba firmy drzewnej Wittkowsky, Archiwum Miejskiego oraz Biblioteki Miejskiej, która znalazła swoje lokum w przebudowanym budynku dawnego urzędu celnego. Bywało więc tak, że elblążanie po wypożyczeniu jakiejś lektury mogli zażywać świeżego powietrza w Dużym Parku. Park ten graniczył z Junkerstraße (Giermków), na której rogu Wilhelm Kümpel pobudował nowy budynek i sprzedawał tam kawę i herbatę – „mocny aromat kawy kręcił mocno w nosie i kusił by szybko oddać wypożyczoną książkę, wziąć nową, a następnie wypić kawę i zjeść jakieś słodkości”. I nie bez kozery elblążanie mówili, że „koneserzy kupują kawę u Kümpel’a” (Kenner Kümpel Kaffe kaufen). Niewątpliwie ozdobą Dużego Parku był leżący naprzeciwko Teatr Miejski. Został wybudowany w stylu klasycystycznym, a jego furty otworzono 1 września 1846 r. Teatr był dumą elblążan. Wiele pokoleń przeżywało prezentowane tutaj sztuki dramatyczne, zabawiało się podczas komedii, oszołomionych było operami i oczarowanych operetkami. W czasie długiej przerwy widzowie mogli wyjść do leżącego naprzeciwko Dużego Parku i ochłonąć wśród drzew, wśród których symbolicznie piął się do nocnego nieba spiżowy anioł podający wieniec laurowy umierającemu Gallowi, a czerwone liście Cryptantha cana prześwitywały z nasadzeń wokół tego pomnika… Wczesną wiosną kolorowe bratki malowały pogodne farby na parkowych trawnikach, a przed Bożym Narodzeniem w zaśnieżonym już parku odbywał się świąteczny jarmark.
Mały Park rozciągał się od ulicy Pocztowej do późniejszej Schichaustraße (ul. Stoczniowa). Po zabudowanej stronie tego parku powstało żeńskie liceum (Kaiserin Auguste-Viktoria-Schule) i piękna willa W. Pamperina – dyrektora fabryki papierosów i cygar „Loeser & Wolff”. Później willa ta służyła kolejnym dyrektorom Kaiserin-Augusta-Viktoria-Schule (dzisiaj I Liceum Ogólnokształcące) jako mieszkanie służbowe. Mały Park ozdabiały dwa dzieła sztuki. Naprzeciwko liceum przez zieleń wyglądała miedziana figura „Diany”, którą popularnie nazywano „Anna” - każdy prawdziwy elblążanin wiedział, co kryło się pod tym mianem. Pewnego razy kilku dowcipnisiów okryło jej nagość spódniczką. Ile śmiechu było wówczas w Elblągu! Niektórzy moraliści, podnosząc palec wskazujący, perorowali: „a czy można przed budynkiem pełnym niewinnych dziewcząt stawiać taką nagą sylwetkę?” Ale jak się szybko okazało – właśnie z tego powodu Mały Park stał się popularniejszy. Drugim pomnikiem był pomnik tego, który budując statki i stosując pionierskie rozwiązania rozsławił imię Elbląga w całym świecie. Był to pomnik Ferdynanda Schichaua. Od tej strony Mały Park zamykały zabudowania fabryczne F. Schichau, jego „Biały Dom”, jak również ładny dom konsula Arnolda Siede, właściciela fabryki mydła (z motylem jako marką chronioną) i Brama Targowa.
Oba parki były radością elblążan o każdej porze roku. Znajdowały się w centrum miasta, a więc w zasięgu ręki.
Lech Słodownik