Trzy wizyty Mikołaja Kopernika w Elblągu

Wielki astronom, twórca teorii heliocentrycznej był w naszym mieście w sumie trzy razy. O dziwo, w przedwojennym Elblągu nie było ulicy poświęconej astronomowi. Dopiero po 1945 roku przemianowano dawną ulicę Immanuela Kanta na ulicę Mikołaja Kopernika.

Trzy pobyty Mikołaja Kopernika w Elblągu w latach 1504-1532 spowodowane były dwoma czynnikami. Po pierwsze ówczesny Elbląg należał do diecezji warmińskiej, co skutkowało okresowymi wizytami biskupów oraz ich zastępców z fromborskiej kapituły katedralnej w przedmiocie kościelnego sądownictwa. Po drugie, w Elblągu były zwoływane sejmiki stanowe Prus Królewskich, w których uczestniczył biskup warmiński, niekiedy w asyście członków kapituły. Po raz pierwszy Kopernik był w Elblągu 18.1.1504 r. i spędził tutaj 4 dni towarzysząc swemu wujowi – biskupowi Lukasowi von Watzenrode. Obaj uczestniczyli w naradach odbywających się w ratuszu w sprawie kontaktów z królem Polski.

Posiedzenie sejmiku
stanowego
Drugi raz przybył również w towarzystwie biskupa Watzenrode w związku z wizytą króla Polski Aleksandra Jagiellończyka. Król Aleksander z żoną Heleną i świtą przez Chełmno, Kwidzyn i Malbork dotarł do Elbląga 18.5.1504 r. Dwa dni później przyjął na Starym Rynku hołd od władz miasta. Kopernik występował wtedy jako lekarz przyboczny swego wuja. Tego samego dnia przybył do kościoła św. Mikołaja, gdzie razem z generalnym wikariuszem warmińskim Baltazarem Stockfischem był świadkiem ogłoszenia wyroku – rozwodu elbląskiego mieszczanina Filipa Holkenera i jego żony Katarzyny de domo Krüger.[piano]
Po raz trzeci był wg dokumentów w dniach 1-4.9.1507 r. Wówczas odbywało się posiedzenie sejmiku stanowego Prus Królewskich, w którego obradach wziął udział biskup Watzenrode z kanonikami Kletzem i Kopernikiem. Tematem obrad było m.in. danie odporu bandom rabunkowym, których działalność powodowała niepokoje w prowincji. Podczas tego pobytu biskup Watzenrode i towarzyszące mu osoby mieszkały na plebanii Nowego Miasta Elbląga.
Być może podczas swoich podróży do Krakowa, czy Włoch M. Kopernik przejeżdżał przez Elbląg, ale pewności nie ma.
Znany jest także fakt, że Kopernik jako głównodowodzący obroną Olsztyna w 1519 r. przed Krzyżakami, zakupił w Elblągu kilka hakownic. Jeszcze za życia astronoma doszło w Elblągu do pewnej sytuacji, która wiązała się nim bezpośrednio. Otóż w początkach Reformacji katolicy elbląscy już nie mieli tak dobrze jak wcześniej. Wpływy nauk M. Lutra były zauważalne w wielu aspektach życia religijnego i nie tylko. Przykładem tego była sytuacja do jakiej doszło podczas tak zwanych „Gier Nocnych” (Festnachtsspiel) organizowanych w Elblągu w zapusty od dziesiątek lat. Te zabawy, podczas których młodzież, uczniowie i studenci występowali w przebraniach i maskach, cieszyły się dużym zainteresowaniem. Ale w dniu 21.2.1531 r. uczestnicy tej maskarady sporo przesadzili. Jeden z uczestników przebrany za biskupa, z mitrą na głowie i pastorałem w ręku, przedrzeźniał biskupa warmińskiego Moritza Ferbera i występował jako Murzyn. Miało to być aluzją do patrona biskupa, którym był św. Maurycy, będący wg hagiografów Etiopczykiem, a więc człowiekiem o czarnej karnacji ciała. Jakby tego było mało, wyśmiano również Mikołaja Kopernika. W pochodzie przebierańców astrologa (wprawdzie nie po nazwisku) prezentował młody człowiek przebrany za dominikanina. Kopernik przez lunetę patrzył na wódkę żytnią… Nie był on lubiany w Elblągu za projekt reformy monetarnej, przewidujący m.in. zamknięcie mennicy elbląskiej, co wywoływało protesty mieszczan. Wynikła z tego powodu głośna awantura. Biskup warmiński M. Ferber zażądał od burmistrza Jakuba Alexwangena wyciągnięcia konsekwencji wobec stosownych „przebierańców”. Ale burmistrz stanął po ich stronie tłumacząc się, że magistrat nie ma wpływu na zabawy uczniów i młodzieży, a ponadto sprawa jest nie do wykrycia, ponieważ główni sprawcy występowali w przebraniu i w maskach. Wówczas biskup Ferber zagroził, że wniesie sprawę do króla Polski, a popierał go w tym także przewodniczący sejmiku Georg von Baysen. Sprawa ciągnęła się jeszcze przez pewien czas aż ustalono jednego ze sprawców. Okazał się nim student Peter Schiffenteuber, który został aresztowany i ukarany.
Tak więc Mikołaj Kopernik jeszcze za życia miał wielu przyjaciół i protektorów, ale również wrogów. Nie dotknęły go jednak represje ze strony Świętej Inkwizycji (Sanctum Officium), zwanej niekiedy „średniowiecznym gestapo”. Wynikało to być może z prozaicznego faktu. Dzieło Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium” (O obrotach sfer niebieskich) opuściło drukarnię Petroniusa w Norymberdze w marcu 1543 r. Kanonik fromborski w tym czasie był już poważnie chory i w maju zmarł. W Muzeum Kopernika we Fromborku znajduje się rzeźba przedstawiająca chorego astronoma ze swym epokowym dziełem na kolanach. A więc nie zdążyli …
W księgozbiorze elbląskiego gimnazjum znajdowało się „De revolutionibus…” wydane w Antwerpii w 1617 r.

Odnaleziono miejsce
pochówku
Jak wiadomo w 2005 r. w Katedrze we Fromborku znaleziono miejsce pochówku Kopernika i jego doczesne resztki, w tym czaszkę. W znalezieniu kodu DNA przydatni okazali się szwedzcy rabusie z czasów „Potopu”. W mieście Uppsala pod Sztokholmem, w jednej z książek z biblioteki astronoma znaleziono kilka włosów. Ich kod DNA porównano z zębem ze znalezionej czaszki. Okazał się taki sam. Drugi pogrzeb Mikołaja Kopernika odbył się 22.5.2010 r. we fromborskiej Katedrze przy ołtarzu św. Krzyża. Wcześniej, podinspektor Dariusz Zajdel z Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego KG Policji wykonał rekonstrukcję znalezionej czaszki, nie wiedząc do kogo ona należy.
Natomiast w Elblągu widocznym do dzisiaj upamiętnieniem pobytów astronoma jest jego podobizna na szczycie kamieniczki przy ulicy Mostowej. Płaskorzeźba ta opatrzona jest datą 1973 – w tym roku obchodzono 500. rocznicę urodzin Wielkiego Astronoma. Nawiązując do sporów, czy Mikołaj Kopernik był Polakiem czy też Niemcem – z dzisiejszej perspektywy można spokojnie powiedzieć: Był Wielkim Europejczykiem.
Lech Słodownik