Skarb z klasztornego dziedzińca

Jeszcze nie przebrzmiały echa „złotego pociągu” koło Wałbrzycha, a już głośno jest o skarbie monet znalezionych na Podlasiu podczas budowy autostrady A-8. Okazuje się, że także w historii Elbląga nie brakowało sensacyjnych odkryć.

Jeszcze nie przebrzmiały echa „złotego pociągu” koło Wałbrzycha, a już głośno jest o skarbie monet znalezionych na Podlasiu podczas budowy autostrady A-8. W tej sytuacji wypada przypomnieć dawne elbląskie skarby z Muzeum Miejskiego, a przede wszystkim skarb numizmatyczny znaleziony na terenie klasztoru podominikańskiego.
Przed wojną każdy interesujący się historią swego miasta elblążanin wiedział, że w piwnicy renesansowej kamienicy przy ul. Świętego Ducha 3 znajdował się skarbiec, w którym przechowywano najcenniejsze eksponaty działającego tutaj od 1925 r. Muzeum Miejskiego. Jego dyrektorem został prof. Bruno Ehrlich. Zresztą, samo wyposażenie tego muzeum było niezwykle cenne i bogate. Dlatego do przylegającej kamienicy nr 4 wykonano przejście i zgromadzono w niej eksponaty związane z historią miasta. Jak napisano w wielu relacjach, były tu skarby ze złota i srebra, między innymi pokryte złotem srebrne kufle elbląskich cechów, świeczniki ołtarzowe i złote kielichy mszalne ze starych kościołów. [piano] Ale przede wszystkim była tu kolekcja ponad 400 złotych i 300 srebrnych monet – numizmatyczny skarb, który został odkopany w 1931 r. w piwnicy domu znajdującego się na dziedzińcu klasztoru podominikańskiego (dzisiaj Galeria El). Każdej niedzieli skarb ten wystawiano na widok publiczny w szklanej gablocie. Ze skarbca przynosił go emerytowany nauczyciel - konrektor Paul Pahnke, który po zamknięciu muzeum z powrotem go tam deponował. W 1934 r. asystentem prof. B. Ehrlicha został młody archeolog Werner Neugebauer, który w 1938 r. został dyrektorem muzeum. To właśnie on odkrył na Polu Nowomiejskim resztki osady wikińskiej i przyjął iż jest to poszukiwana od lat osada Wikingów – Truso.
W latach 1932-1940 Muzeum Miejskie opierało swoją działalność przede wszystkim na ekspozycji znalezisk archeologicznych. Eksponatów było dużo i ciągle ich przybywało, a fakt ten zawdzięczono w głównej mierze… nazistom! Otóż po 1933 r. nastąpił wielokierunkowy, przestrzenny rozwój miasta, budowano nowe osiedla, koszary, ulice, drogi i autostrady. W czasie tych prac, podobnie jak dzisiaj przy budowie wspomnianej wyżej autostrady A-8, znajdowano cenne przedmioty z dawnych czasów. W muzeum eksponowano m.in. prehistoryczny skarb z Suchacza, odnoszący się do czasów tzw. kultury ceramiki sznurowej. W jego skład wchodziła chata, której wizerunek z opisem prof. B. Ehrlicha można było oglądać jeszcze w latach 80. w Britisch Museum w Londynie! Profesor sporządził obszerny opis tego znaleziska, z rysunkami, zdjęciami itd. Ta bezcenna dokumentacja znajdowała się w czasie walk o Elbląg w specjalnej aktówce. Po zajęciu muzeum sowieccy żołnierze znaleźli ją i ze słowami „nazi, nazi” doszczętnie zniszczyli. Tragiczny los spotkał także prof. B. Ehrlicha, który zginął w drodze do domu trafiony odłamkiem granatu.
Wracając do numizmatycznego skarbu z 1931 r. wykopanego na dziedzińcu kościoła NMP. To prawdziwa i ciekawa historia, więc warto ją przedstawić. W domach przylegających do klasztornego muru mieszkał wówczas m.in. głuchoniemy Paul Trautmann ze swoją matką, po mężu Hohmann. Miał niespełna 18 lat i z zawodu był szewcem. Pewnego razu matka zleciła mu, by wybudował w piwnicy piec do ogrzewania mieszkania w porze zimowej. Tenże wziął się wartko do pracy. W piwnicy musiał zrobić większą przestrzeń, a przede wszystkim oczyścić ją z rumowiska. Pewnego dnia podczas prac porządkowych znalazł starą obrączkę. Znalezisko to przebudowało całkowicie tok myślenia młodego szewca. Był przekonany, że znajdzie tu jakiś skarb, więc przeszukiwał każdy kąt - centymetr po centymetrze. I wreszcie pewnego niedzielnego poranka jego wysiłek został nagrodzony. Znalazł duży garnek gliniany, który wyglądał jak urna. Chciał go unieść w górę, ale ten okazał się za ciężki. Poruszony znaleziskiem, pokazał go swojej matce. Ta niezwłocznie sprowadziła z sąsiedztwa do pomocy dwóch młodych mężczyzn. Wkrótce gliniany garniec wyniesiono na podwórze. Tu okazało się, że jego otwór jest zamknięty i pokrywają go jakieś pożółkłe, nieczytelne litery. Gdy go otworzono, oczom obecnych na podwórcu ukazały się złote i srebrne monety. Zawartość wysypano z szumem na ziemię i wkrótce srebrne monety wypełniły wiadro do wody, a złote pudełko na cygara! Oczywiście o znalezionym skarbie zameldowano tam, gdzie trzeba. Numizmatycy ustalili, że wszystkie monety pochodziły z okresu szwedzkiej okupacji Elbląga, a więc z pierwszej połowy XVII w. Głuchoniemy Paul Trautmann otrzymał znaleźne w wysokości 20 tysięcy marek i wnet z ubogiego szewca stał się bogatym człowiekiem. Jednakże matka nie pozwoliła mu spocząć na laurach i skierowała go do pracy w dobrym warsztacie szewskim przy ul. Świętego Ducha. Uzyskane z nagrody pieniądze pozwoliły obojgu prowadzić dostatnie życie. Ale nie za długo. Nagłe bogactwo nie przyniosło jednak szczęścia młodemu szewcowi. Stał się melancholijny, niekiedy wręcz ponury. Próbował rozstać się z życiem. Jego znajomi zaczęli mówić, że nad skarbem ciąży jakaś klątwa. Pewnego razu będąc w ciężkiej depresji – powiesił się. Ponieważ nie był jeszcze pełnoletni, jego matka została jedyną spadkobierczynią. Jednakże samobójca pozostawił testament, w którym napisał, że chciałby mieć duży, wymurowany grobowiec, podobny do tych, jakie mają bogaci mieszkańcy miasta. Matka była prostą kobietą i pochowała syna nad wyraz skromnie na cmentarzu św. Marii (przy obecnej ul. R. Traugutta). Wkrótce zaczęła miewać sny, w których pojawiał się jej syn z pytaniem o swój grób. Być może gryzło ją sumienie za to, że zlekceważyła jego testament i teraz nie zazna spokoju. Spokój ducha odnalazła dopiero wtedy, gdy u dobrego kowala zamówiła i postawiła na grobie syna duży żeliwny krzyż… Krzyż ten stał jeszcze wiele lat po wojnie.
A tymczasem skarb monet został zdeponowany w skarbcu elbląskiego muzeum przy ulicy Św. Ducha 3. W czasie wojny dwie złote monety znalazły się w posiadaniu pewnego elblążanina, który po 1945 r. wywędrował do USA. Nie wiadomo czy pochodziły one ze „znaleźnego”, czy ze skarbca muzeum. Wiele lat po wojnie jedna z tych złotych monet wróciła do… Elbląga ! W 1995 r. za kilkadziesiąt tysięcy marek została kupiona na giełdzie numizmatycznej w Osnabrück i trafiła do kolekcji Hansa Pfau. To złoty dukat elbląski (1658 r.) z czasów króla Jana Kazimierza. Jego dzisiejsza wartość to grubo powyżej pięćdziesięciu tysięcy euro. Od 2013 r. dukat ten można było oglądać na wystawie numizmatycznej w elbląskim muzeum. Kamienica nr 3 przy ul. Św. Ducha została w czasie wojny zniszczona i zachowała się z niej częściowo fasada. Na początku lat 90. ubiegłego stulecia została odbudowana i dzisiaj z sąsiednią tworzą tzw. Kamieniczki Staromiejskie. W czasie jej odbudowy, począwszy od fundamentów, nie natrafiono jednak na numizmatyczny skarbiec. Może skarb ten czeka na kolejnych poszukiwaczy?
Lech Słodownik