Naukowcy, którzy odkrywali przed nami tajemnice kosmosu

Niedawno pojawiła się informacja o tym, że drugi Polak poleci w kosmos. W związku z tym chcę przedstawić historię innych osób, które na przestrzeni wieków miały swój udział w rozszerzaniu wiedzy na temat Wszechświata. Niniejszy artykuł przypomni sylwetki wybitnych astronomów i badaczy związanych z Polską oraz przybliży ich najważniejsze osiągnięcia.

Moim celem jest pokazanie, że zainteresowanie kosmosem jest żywe wśród Polaków już od wielu wieków. W obecnych czasach może być ono realizowane poprzez znaczący udział naukowców, inżynierów oraz przedsiębiorstw i instytucji w eksploracji przestrzeni kosmicznej. Niebagatelny wpływ na to ma udział podmiotów państwowych w działalności Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz funkcjonowanie od ponad 10 lat Polskiej Agencji Kosmicznej.

Najważniejszy wkład dla znajomości i rozumienia Wszechświata wniósł swoimi badaniami Mikołaj Kopernik. W późniejszych wiekach Polacy także angażowali się w poznawanie i eksplorację przestrzeni kosmicznej. W 2024 roku pojawiła się oficjalna informacja o wyborze przez ESA Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego na członka załogi misji Ax-4 na Międzynarodową Stację Kosmiczną. Ma ona mieć miejsce w czerwcu 2025 roku. Więcej ciekawych informacji czytelnicy znajdą na portalu polskie Znaki FM online. 

Rozwój tej dziedziny jako nauki w Polsce miał miejsce w Krakowie. To właśnie w tym mieście już w 1405 roku utworzono tzw. krakowską szkołę astronomii. Wybitnymi jej przedstawicielami w nieco późniejszym czasie byli Jan z Głogowa oraz jego uczeń Wojciech z Brudzewa. Mistrz przeszedł do historii dzięki wielu dziełom o charakterze podręcznikowym, w tym traktatowi opisującemu gwiazdozbiory.

Ponadto stworzył ważne prace dotyczące zaćmień Słońca i Księżyca. Uczeń Jana z Głogowa, czyli Wojciech z Brudzewa, był sceptyczny wobec teorii geocentrycznej. Ponadto był pierwszym, który stwierdził, że Księżyc zawsze jest zwrócony w stronę Ziemi jedną stroną oraz porusza się on po elipsie.

Był on wybitnym uczonym działającym na przełomie XV i XVI wieku. Nie zajmował się wyłącznie astronomią. Kopernik zasłynął także choćby jako matematyk, ekonomista, kartograf i strateg wojskowy. Jego najbardziej znanym dziełem jest “O obrotach sfer niebieskich”. Zaprezentowane tam poglądy na temat Wszechświata zrewolucjonizowały naukę i przyczyniły się do powstania terminu “przewrotu kopernikańskiego” jako zmiany światopoglądowej niosącej za sobą skutki w wielu dziedzinach życia.

Kopernik w swoim dziele twierdził, że to nie Ziemia znajduje się w centrum Układu Słonecznego, tylko jest to Słońce i to wokół niego obracają się wszystkie inne ciała niebieskie. Prawdopodobnie pierwszy raz od starożytności ktoś postulował teorię heliocentryczną. Początkowo pogląd Mikołaja Kopernika spotkał się z dużą krytyką, zarówno ze strony Lutra, jak i Kościoła katolickiego. “O obrotach sfer niebieskich” znalazło się nawet w indeksie ksiąg zakazanych. Dopiero Kepler i Galileusz udowodnili, że Polak się nie mylił.

Wybitny uczony, Jan Heweliusz, żył w XVII wieku. Pochodził z niemieckiej rodziny luterańskiej, jednak większość życia spędził w Gdańsku, który przez cały ten okres należał do Polski. Tam też zajmował się astronomią. W mieście na początku lat 40. XVII wieku wybudował obserwatorium. Zbudował tam też jeden z wówczas największych teleskopów na świecie. Mierzył on 50 metrów.

Najbardziej uznanym dziełem Heweliusza było “Selenografia, czyli opisanie Księżyca”. Zawarł tam spostrzeżenia dotyczące obserwacji księżyców Jowisza oraz plam słonecznych. Ponadto mógł poszczycić się wyjątkowo dokładnymi mapami Księżyca oraz przedstawił wnioski z obserwacji na temat zaćmień ciał niebieskich. Odkrył również cztery nowe komety i podważył teorię Keplera, który twierdził, iż poruszają się one po liniach prostych. Heweliusz uważał, że są to tory zakrzywione.

Polscy naukowcy w rozwój badań na temat kosmosu mieli swój wkład również w pierwszej połowie XX wieku. Taką osobą był Franciszek Abdon Uliński, który w 1920 roku opublikował artykuł zawierający koncepcję międzyplanetarnej rakiety. Nazwał ją “Gwiazdolot”. Napędzany miał być promieniowaniem słonecznym wychwytywanym przez lustro o formie wachlarza, na którego konstrukcje miały się składać baterie elementów fotowoltaicznych. Była to oczywiście koncepcja nigdy nie zrealizowana.

W 1957 roku uformował się zespół badaczy, którym przewodził Jacek Walczewski. Mieli oni prowadzić badania nad rakietami, a ich celem było umieszczenie sztucznego satelity na orbicie. W 1970 roku wystrzelili ze stacji na Mierzei Łebskiej dwie rakiety meteorologiczne Meteor 2K. Udało im się osiągnąć pułap 90 kilometrów, jednak na tym zakończono prace badawcze.

Ważną postacią w historii badań kosmicznych był Werner Ryszard Kirchner. Wyemigrował z Polski po II wojnie światowej, najpierw do Wielkiej Brytanii, a następnie USA. Doktoryzował się tam w zakresie stałego napędu i paliwa rakietowego. Miał swój wkład w prace zespołu, który wysłał na orbitę pierwszego amerykańskiego satelitę, czyli “Explorera I”. Kircher pracował także przy programie “Apollo”. Odpowiadał za kwestie związane z paliwem lądownika księżycowego.

Innym Polakiem pracującym w NASA był Stanley Stanwyck-Stankiewicz (urodzony jako Stanisław Stankiewicz). On również po II wojnie światowej osiadł w Stanach Zjednoczonych. Pracował tam jako inżynier lotniczy. Brał udział w przygotowaniach do misji “Apollo 11”. Jego praca obejmowała skład powietrza stosowanego w wahadłowcu kosmicznym. Stankiewicz współtworzył też program Skylab, odpowiadający za umieszczenie stacji kosmicznej na orbicie.

W tym artykule należy oczywiście wspomnieć o pierwszym i jak dotąd jedynym Polaku, który znalazł się w kosmosie. Chodzi o Mirosława Hermaszewskiego. Jego lot odbył się w ramach programu “Interkosmos”, za który odpowiadał ZSRR wraz z innymi państwami socjalistycznymi. Polak wyruszył w przestrzeń kosmiczną wraz wraz z radzieckim kosmonautą Piotrem Klimukiem na pokładzie statku “Sojuz 30”.

Podróż trwała od 27 czerwca do 5 lipca 1978 roku. Podczas lotu statek wykonał 126 okrążeń Ziemi. Załodze udało się również nawiązać kontakt ze stacją orbitalną Salut 6. Podczas lotu odnotowano wysokość 363 kilometrów nad powierzchnią Ziemi oraz prędkość 28 tysięcy km/h, co oczywiście stanowi rekordy Polski.

Polski naukowiec Aleksander Wolszczan w 1992 roku dokonał odkrycia pierwszego pozasłonecznego układu planetarnego wokół pulsara w konstelacji Panny. Stanowiło to dowód, iż Układ Słoneczny nie jest jedynym. Należy także wspomnieć, że Polska w 1994 roku podpisała porozumienie z Europejską Agencją Kosmiczną. Dotyczyło ono współpracy w dziedzinie pokojowego wykorzystywania kosmosu.

Kolejne porozumienie z ESA zostało podpisane przez Polskę w 2007 roku. Na jego mocy polskie przedsiębiorstwa, uczelnie i instytucje naukowo badawcze zrealizowały 45 projektów. W 2012 roku doszło do oficjalnego pełnoprawnego członkostwa Polski w Europejskiej Agencji Kosmicznej, a dzięki temu państwo może partycypować we wszystkich jej programach. W 2014 roku utworzono Polską Agencję Kosmiczną (POLSA).

Dołączenie do Europejskiej Agencji Kosmicznej oraz powołanie Polskiej Agencji Kosmicznej przyczyniło się do tego, iż kraj znacząco zwiększył swój udział w badaniach astronomicznych i eksploracji kosmosu. Można przytoczyć następujący wkład polskich firm instytucji oraz naukowców w eksploracje kosmosu w ostatnich kilku latach:

1. Polskie instytucje i przedsiębiorstwa uczestniczyły w licznych misjach kosmicznych, takich jak na przykład Solar Orbiter, JUICE i Euclid. Rodzime firmy dostarczały komponenty do tych misji, w tym mechanizmy do sterowania antenami łączności z Ziemią oraz aparaturę badawczą

2. Polscy naukowcy również wnieśli istotny wkład w badania astronomiczne. Zespół kierowany przez prof. Andrzeja Niedzielskiego i prof. Aleksandra Wolszczana odkrył 17 układów pozasłonecznych zawierających łącznie 20 planet. Monika Mościbrodzka odegrała kluczową rolę w uzyskaniu pierwszego obrazu czarnej dziury w galaktyce M87, analizując polaryzację promieniowania. Dorota Skowron była członkiem zespołu, który potwierdził, że Droga Mleczna nie jest płaska, lecz wygięta i skręcona.

   Reklama

3. W ciągu ostatnich lat na orbicie znalazło się 16 sztucznych satelitów zbudowanych w Polsce, a krajowe firmy pozyskały kontrakty kosmiczne o wartości 140 mln euro.

4. Zgodnie z danymi na 2023 rok POLSA uczestniczyła wówczas w 11 z 24 misji ESA, których celem jest eksploracja Księżyca, Słońca i planet Układu Słonecznego oraz badanie odległego Wszechświata.

Powyższe przykłady udowadniają, że polscy naukowcy obecnie są zaangażowani w dalsze poznawanie kosmosu oraz osiągają na tym polu sukcesy. Przystąpienie Polski do ESA i utworzenie POLSA przyniosło znaczące korzyści dla rozwoju rodzimej nauki w tym zakresie, a także zyski finansowe dla krajowych przedsiębiorstw realizujących wysoko opłacane kontrakty na produkcję sprzętu kosmicznego.

Historia polskiego wkładu w badania kosmiczne to opowieść o pasji, determinacji i nieustannej ciekawości świata. Od średniowiecznych uczonych, przez rewolucyjne teorie Kopernika, po współczesnych naukowców uczestniczących w międzynarodowych misjach – Polacy niejednokrotnie udowodnili, że potrafią patrzeć w gwiazdy nie tylko z marzeniem, ale i z konkretnym naukowym celem. Uważam, że warto nadal pielęgnować i rozwijać tę dziedzinę.

Z uznaniem patrzę na osiągnięcia polskich badaczy, w tym zarówno tych, którzy już dawno zapisali się na łamach historii, jak i współczesnych. Ich praca to dowód na to, że Polska może być ważnym graczem w globalnej eksploracji kosmosu. Dynamiczny rozwój tego sektora daje nadzieję, że kolejne dekady przyniosą jeszcze więcej sukcesów i odkryć.

Autor: Maja Woźniak, Znaki.fm.