Poznaj historię fosy dworu popielnego

Zasypywanie miejskich fos w Elblągu rozpoczęło się na dobre w pierwszej połowie XIX wieku, ale jeszcze na mapach z 1839 r. i 1854 r. ich przebieg oraz przebieg murów miejskich jest jeszcze dość czytelny. Miasto wchodziło w okres industrializacji i potrzebowało nowych terenów pod zabudowę zarówno przemysłową jak i mieszkalną.

Fosa Dworu Popielnego, oprócz dawnej Fosy Gdańskiej na Wyspie Spichrzów, to jedyna z pozostałości po dawnych fosach miejskich. Okalały one szczelnie, zwłaszcza w pierwszej połowie XVII wieku, Wyspę Spichrzów, Stare Miasto, Nowe Miasto i Przedzamcze Rybackie.
Ich zasypywanie rozpoczęło się na dobre w pierwszej połowie XIX wieku, ale jeszcze na mapach Elbląga z 1839 r. i 1854 r. przebieg tych fos jak i przebieg murów miejskich jest jeszcze dość czytelny. Miasto wchodziło w okres industrializacji i potrzebowało nowych terenów pod zabudowę zarówno przemysłową jak i mieszkalną.
Tytułowa Fosa Dworu Popielnego (Aschhoffsgraben) do 1945 r. służyła stoczni F. Schichau jako dok do wyposażania budowanych statków i okrętów. Jeszcze przed rozbudową stoczni nad Fosą Dworu Popielnego prowadziła kładka dla pieszych, przede wszystkim dla robotników.[piano] Kładka łączyła się z tzw. Ostrym Winklem (Scharfe Eck), gdzie znajdowała się mała przeprawa promowa obsługiwana przez Augusta Leidinga, i prowadząca na drugi brzeg rzeki Elbląg – do ulicy Stawidłowej. Przeprawa ta nazywała się „Pfeningfähre”, gdyż za drobną opłatą w fenigach można było przedostać się na drugi brzeg. Kładka dla pieszych przez fosę oraz przeprawa prze rzekę były dużym udogodnieniem dla robotników stoczni, którzy zamieszkiwali na osiedlu zbudowanym na terenie dawnej Łasztowni, przejętym później i zabudowanym przez stocznię F. Schichau. Były tu takie ulice jak „Dużej Łasztowni”, „Małej Łasztowni”, „Duża Strumienna” i „Mała Strumienna”.
Wracając do nazwy Fosa Dworu Popielnego, to powstaje pytanie skąd wzięła się taka nazwa? Przed wojną były na ten temat dwie wersje, jak również dwie wersje pisowni nazwy tej fosy w języku niemieckim (Aschoffsgraben). W jednej wersji nazwę pisano z użyciem jednego „f”, a w drugiej wersji z użyciem dwóch „ff”. Na planie miasta autorstwa prof. Roberta Dorra z 1912 r. pojawia się pisownia przez jedno „f”. Można przypuszczać, że w przypadku pisowni przez dwa „ff” chodzi tutaj o nazwisko często używane w Westfalii – na przykład „Aschoff, Althoff czy Dykerhoff”. Były to nazwiska przypisane i związane z miejscowościami w Westfalii o takiej nazwie. Jednocześnie w pobliżu tej fosy wytwarzano potaż (Kaliumcarbonat), co także sugeruje jej nazwę „Asche-Hof”, czyli Dwór Popielny.
Znany jest stary szkic Johanna Friedricha Enderscha z 1755 r. przedstawiający Fosę Dworu Popielnego, przy której w północnym jej przebiegu (dzisiaj mówiąc obrazowo: jeszcze przed ulicą Stoczniową i budynkiem zarządu) widać manufakturę mydła, młyn olejowy i w oddali kościół Bożego Ciała. W ostatniej ćwierci XIX wieku nowa fabryka mydła została wybudowana w południowej części Fosy Dworu Popielnego, a jej właścicielem był konsul Szwecji w Elblągu – Arnold Siede.
W czasie pobytu wojsk napoleońskich w Elblągu, w tym także oddziałów polskich, w maju 1812 r. w ramach przygotowań wojennych, na terenie Łasztowni, w pobliżu Fosy Dworu Popielnego, Francuzi zbudowali dużą piekarnię wypiekającą dziennie 24 tysiące bochenków chleba!
W roku 1854 Ferdynand Schichau postanowił zbudować własną stocznię i w tym celu uzyskał od władz miejskich część Fosy Dworu Popielnego w rejonie dawnych umocnień miejskich. 21 czerwca 1855 r. zwodowano w fosie pierwszy statek, zamówiony przez grupę elbląskich przedsiębiorców. Był to pierwszy niemiecki parowiec o konstrukcji żelaznej z napędem śrubowym i nazywał się "Borussia".
W doku Fosy Dworu Popielnego, jako basenu wyposażeniowego stoczni F. Schichau, budowano i wyposażano dziesiątki torpedowców i innych jednostek pływających. Swój największy okres prosperity przeżywała pod koniec XIX w. i w okresie przed wybuchem I wojny światowej. Ponownego ożywienia i znaczenia nabrała po roku 1933, gdy wyposażono w niej m.in. U-booty. Z tych czasów zachował się potężny dźwig bramowy, mający zdolności udźwigu w granicach 200 ton.
Dzisiaj na jej przebiegu stoi m.in. budynek zarządu Firmy Alstom. W czasie prac prowadzonych na początku XXI w. przy remoncie dawnej willi generalnego dyrektora zakładów F. Schichau, zwanej po wojnie „pałacykiem”, odkryto częściowo fundamenty budynku od strony Bramy Targowej. Natrafiono wówczas na wiele pozostałości po dawnej Fosie Dworu Popielnego. Zainteresowani przebiegiem dawnych fos miejskich oraz tytułowej fosy mogą je zobaczyć na modelu Elbląga z 1635 r. autorstwa Hansa Pfau, który eksponowany jest w Ratuszu Staromiejskim.
Lech Słodownik