Zaczęło się 1 lipca 1818... Historia powiatu elbląskiego

Formalnie powstał w 1818 roku i już wkrótce był zaliczany do najładniej położonych powiatów na niemieckich terenach wschodnich. Jego pierwociny sięgają czasów krzyżackich i komturii elbląskiej, a przede wszystkim Terytorium Elbląskiego, które z wyjątkiem Elbląga, należało do utworzonego w 1772 r. starostwa malborskiego.

[media=z8]245205[/media]Zarządzenia odnośnie nowoutworzonego starostwa elbląskiego weszły w życie z dniem 1.7.1818 r. i datę tę można przyjąć jak datę jego powstania. Granice powiatu tworzył na północy Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana, na południu „ptasi raj”, czyli jezioro Druzno, na zachodzie rzeka Nogat i Żuławy Elbląskie, a na wschodzie Wzniesienia Elbląskie, które zajmowały 2/3 powierzchni powiatu.

Dawny powiat dzieliła na dwie części wypływająca z jeziora Druzno rzeka Elbląg. Miała 21 km długości i przez nią przerzuconych było pięć mostów, a dalsze trzy były zaplanowane. Do rzeki Elbląg wpada od zachodu rzeka Tyna i Fiszewka a od wschodu Kumiela. Różnica poziomów na terenie powiatu wynosi prawie 200 m, tj. między najniższym punktem w Raczkach Elbląskich (- 1,8 m p.p.m.) a Maślaną Górą (197 m n.p.m.) w Milejewie. [piano]

Powiat elbląski podlegał pod władze rejencji rządowej w Gdańsku i wchodził w skład prowincji rządowej Prusy Zachodnie (Westpreußen). Zajmował powierzchnię ponad 13 mil kwadratowych i należało do niego miasto Tolkmicko, 70 gmin wiejskich oraz dobra rycerskie w Kadynach, w Janowie i w Pagórkach – w sumie 3350 mieszkańców. W wyniku reorganizacji powiatów z 1872 r. powołano sejmiki powiatowe i zarządy powiatu – podlegające staroście. Ciała te wpisały się dobrze w organizację gospodarki komunalnej na terenie powiatu.
Co ciekawe, przed 1913 r. do starostwa należała dzisiejsza dzielnica Zawada, Warszawskie Przedmieście (Dwór Szpitalny) i teren lotniska przy ul. Dębowej. Pierwszym starostą (landratem) w 1818 r. został dotychczasowy burmistrz Elbląga – Johann Bax. Po nim funkcję tę zajmowali: członek magistratu elbląskiego Eichel, sprzyjający internowanym polskim oficerom z Powstania Listopadowego przebywającym w Elblągu - Carl F. Abramowski (na zdjęciu), Frank, Birckner, Dippe, von Etzdorf, Nikolaus Graf von Posadovsky, Carl Cichorius w latach 1925-1944 i komisaryczny radca rejencyjny dr Müller-Axt.
Wracając do dziejów elbląskiego powiatu ziemskiego należy podkreślić, że w wyniku postanowień Traktatu Wersalskiego 26 miejscowości leżących na zachód od rz. Nogat zostało włączonych do nowopowstałego Wolnego Miasta Gdańska (13672 ha i 8538 mieszkańców). Tym samym powiat zmniejszył się zarówno pod względem powierzchni jak i liczby ludności.
Na dzień 10.10.1943 r. w elbląskim powiecie ziemskim zamieszkiwało 28385 osób (razem z obcokrajowcami, robotnikami przymusowymi – 29903 osoby). Ewangelicy stanowili dwie trzecie mieszkańców a jedną trzecią katolicy. Ci ostatni byli w przewadze w Tolkmicku i wokół Pogrodzia. Ewangelickie parafie kościelne były w Przezmarku, Łęczu, Próchniku, Milejewie, Pomorskiej Wsi, Jegłowniku i w Kępkach. Pojedynczy katolicy podlegali pod parafię św. Mikołaja w Elbląg. Na Mierzei Wiślanej ewangelicy mieli swoje parafie w Krynicy Morskiej, w Nowej Karczmie (Piaski) i w Przebrnie. Na terenie powiatu zamieszkiwało 1600 Mennonitów, którzy mieli trzy domy modlitwy w Elblągu i jeden w Helenowie. Powiat miał charakter głównie rolniczy, chociaż należy wspomnieć o działającym na jego terenie trzynastu cegielniach, fabryce marmolady i konserw w Tolkmicku oraz szeroko rozwiniętym rybołówstwie. Ponadto znajdowały się majątki ziemskie w Janowie, Kikołach i w Stobojach.
Przed 1945 r. powiat zajmował powierzchnię 483 km kwadratowych i na jeden km kwadratowy przypadało 58,3 mieszkańca. Były w sumie 93 punkty osiedleńcze. Działały 54 szkoły. W dawnym powiecie ziemskim mówiono różnymi narzeczami (dialektami) w Plattdeutsch. Siedziba starostwa powiatowego mieściła się przy Bramie Pasłęckiej (obecnie Plac Grunwaldzki). Budynek został wybudowany w połowie XIX w. w stylu neobarokowym, a w 1930 r. przebudowano go w stylu neogotyckim. Podczas walk o Elbląg w styczniu/lutym 1945 r. został zniszczony. Obecnie w tym miejscu jest stacja benzynowa „Statoil”.
W 1930 r., a więc jeszcze w czasach tzw. Republiki Weimarskiej, został ustanowiony herb powiatu elbląskiego. Jego symbolika odwoływała się do czasów komturstwa elbląskiego: w niebieskim polu pręży się złoty lew jako obrońca wiary, wspierający się trzema łapami na skośnie stojącym krzyżu, którego zwieńczenie i ramiona ozdobione są czerwonymi kulami. Wizerunek tego herbu zyskał w 1935 r. naukową akceptację Archiwum Prus w Królewcu.
Nowy herb powiatu elbląskiego został przyjęty w 2003 r. Przedstawia kogę z wpisaną w nią miniaturką herbu Elbląga. Już wstępna analiza tego herbu nasuwa refleksję, że jego autorzy niezbyt solidnie „przyłożyli” się do powierzonego im zlecenia. Jest to mało oryginalna kompozyta i zapożyczenie symboliki z herbów Elbląga, mające niewiele wspólnego z historycznym obszarem dawnego (i obecnego także) powiatu elbląskiego, czy też jego poprzednikami: komturią elbląską i patrymonium miejskim zwanym Elbląskim Terytorium.
Lech Słodownik