O kościele ewangelicko-reformowanym przy ul. Wieżowej

Wśród wielu kościołów w dawnym Elblągu, ten był stosunkowo mało znany i tak na dobrą sprawę to nawet nie wiadomo, kiedy dokładnie został założony. Prawdopodobnie na początku XVII wieku. Pierwsza informacja na temat tego kościoła pochodzi z 1656 roku, gdy postawiony wniosek o wyrażenie zgody na praktyki religijne został odrzucony przez króla Polski.

Ks. dr M. Józefczyk napisał, że wśród wyznawców tego kościoła byli w dawnych czasach zarówno przedstawiciele oficjalnego kościoła anglikańskiego jak i kościoła prezbiteriańskiego, który głosił równość wszystkich duchownych. Pierwsi z nich, którzy przybyli do Elbląga, urządzili swoją kaplicę w kamienicy przy ul. Św. Ducha 14 (obecnie ul. Wigilijna). Inni zaś mieli swoje miejsce spotkań religijnych na Łasztowni, niedaleko kościoła Bożego Ciała. Z biegiem czasu część anglikanów przeszła do ewangelików, a część przystąpiła do kościoła reformowanego (kalwińskiego), który był w Elblągu zaledwie tolerowany.
Następna informacja o kościele ewangelicko-reformowanym pochodzi z 1801 r., gdy gmina ta pozyskała działkę przy ulicy Studni Łańcuchowej 20 (dzisiaj ul. Wieżowa). W tym miejscu, na bardzo wąskiej działce, wybudowano w latach 1806-1808 mały, ale architektonicznie piękny kościółek. Obok niego, na rogu ze Starym Rynkiem nr 21, powstał później sklep towarowy Braci Lublinski, znany przed wojną jako Dom Towarowy Herzfeld & Schwan (obecnie w tym miejscu stoi hotel „Viwaldi”). [piano]
Zbudowany kościółek gminy ewangelicko-reformowanej przypominał raczej patrycjuszowską kamienicę i był pozbawiony wieży dzwonniczej. Prowadziło do niego niskie przedproże i kapliczny portal. Wewnątrz znajdowała się długa sala z dwoma rzędami ławek. Mensa ołtarzowa był ozdobnie rzeźbiona, a nad nią znajdowała się ambona. Jeszcze wyżej był balkon chórowy z małymi organami. Wnętrze było w tonacji biało-żółtej. Parafia ewangelicko-reformowana nie miała przez ponad 70 lat własnego proboszcza. Posługi duszpasterskie sprawowali tutaj kaznodzieje elbląskiej gminy reformowanej.
Parafia ewangelicko-reformowana liczyła przed wojną około 700 wyznawców. Zarządzał nią proboszcz Otto Paul Heuer, który urodził się w 1987 r. na Rudaku, wsi pod Toruniem położonej na lewym brzegu Wisły, gdzie jego ojciec był rolnikiem. Był proboszczem m.in. w Jasnej k. Dzierzgonia, a następnie przybył do Elbląga, gdzie spędził w sumie 42 lata życia. Najpierw w 1903 r. został kaznodzieją pomocniczym w kościele Bożego Ciała, a następnie przez krótki czas był proboszczem w kościele św. Anny. Od 1 maja 1912 r. został proboszczem tutejszej parafii ewangelicko-reformowanej. Jednocześnie odprawiał msze w elbląskim ośrodku dla głuchoniemych przy ul. Królewieckiej 106 oraz w Pasłęku. W czasie I wojny światowej został powołany do wojska. Po przejęciu przez nazistów władzy w 1933 r. należał do Kościoła Wyznającego (Bekennende Kirche), stojącego w opozycji do Deutsche Christen i nazistów. Miał opinię teologa o poglądach liberalnych, był przewodniczącym ewangelicko-protestanckiego stowarzyszenia misyjnego, a jego żona Maria była przewodniczącą gminnego Koła Pomocy Kobiet. Pastor Otto P. Heuer był lubiany przez młodzież oraz szanowany przez wiernych. Z powodu swego antyhitlerowskiego nastawienia był dwukrotnie więziony. W 1939 r. opublikował w Toruńskich Zeszytach Naukowych i Sztuki artykuł na temat początków gminy reformowanej w Elblągu.
Pastor Heuer z żoną Marią mieszkał w Elblągu przy Wewnętrznej Grobli Młyńskiej 35 (obecnie ul. 1 Maja), gdzie miał również swoje biuro parafialne. Po 1945 r. duszpasterzował w Appenrode w Południowym Harzu, w sowieckiej strefie okupacyjnej, skąd w 1948 r. przedostał się do Schwerte w Zagłębiu Rury. Tutaj zmarł w 1953 r. i został pochowany.
Jeszcze przed śmiercią udzielał się w stowarzyszeniu byłych mieszkańców Elbląga i był przyjacielem prof. Edwarda Carstenna. Kościół gminy ewangelicko-reformowanej został zniszczony w czasie walk o Elbląg w 1945 r. Jedynym śladem po działalności tej gminy wyznaniowej jest stosunkowo dobrze zachowany cmentarz na rogu ulicy Gen. Bema i Sadowej. Z niektórych informacji wynika, że przed 1945 r. na tym cmentarzu chowano elbląskich Szwajcarów, którzy gremialnie należeli do tego kościoła.
Lech Słodownik