Wybierz się na spacer po starówce z 1937 roku

W 1937 r., z okazji 700-lecia miasta, Elbląskie Towarzystwo Turystyczne wydało prospekt z lakonicznymi opisami dwóch wycieczek pieszych: po Starym Mieście i po dalszych, ciekawych terenach miasta. Pierwsza wycieczka obliczona była na godzinę, a druga na półtorej godziny.

Zaproponowane trasy spacerowe będą dzisiaj dla wielu czytelników zgoła wirtualną wędrówką w czasie i przestrzeni, ponieważ większość obiektów zalecanych w tym prospekcie do zwiedzenia po prostu nie istnieje. Dlatego przedstawienie tych tras wymaga niezbędnego komentarza.

Spacer rozpoczynamy od ówczesnego Placu Fryderyka Wilhelma – dzisiejszego Placu Słowiańskiego. Godnymi uwagi obiektami na tym placu były pomniki założyciela Elbląga Hermanna Balka i pierwszego cesarza oraz króla po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r. - Wilhelma. Z placu przedostajemy się ratuszowym pasażem na Sturmstraße (Chmurna), gdzie na zapleczu prezydium policji (hotel Arbiter) znajdowało się imponujące, kolumnadowe wejście do budynku, z alegorycznymi figurami, nawiązującymi do historii Elbląga. [piano]

Ich autorką była znana elbląska rzeźbiarka Erna Becker-Kahns (1895–1978). Stąd wędrówka prowadziła na Plac H. Goeringa (Plac Wolności), przy którym znajdowała się elbląska Biblioteka Miejska i Archiwum Miejskie. Naprzeciwko stał pomnik poświęcony poległym mieszkańcom miasta w wojnie prusko-francuskiej 1870/1871. Dzisiaj na jego miejscu stoi forma przestrzenna, a obok zachował się przedwojenny szalet.

Od tego miejsca tylko „rzut beretem” do dawnych ul. Świętego Ducha, Menniczej i Dużej Kumieli. Przy tej ostatniej stały trzy zintegrowane kamienice, w których była gospoda „Pod Trzema Szczytami”. Stąd powrót do ul. Św. Ducha, gdzie stały stare kamienice, a wśród nich ta pod nr 13, uchodząca za najstarszą (dolnoniemiecką) kamienicę w państwie krzyżackim.

Przy ul. Zamkowej i Św. Ducha znajdował się szpital, kościół i przytułek pochodzące z XII w. Uwagę zwiedzających, artystów, malarzy zwracały trzy malownicze dziedzińce szpitala Św. Ducha. Przy ul. Gimnazjalnej była szkoła im. Anges Miegel - wschodniopruskiej poetki (dzisiaj muzeum) oraz resztki dawnego zamku krzyżackiego. Wracając stąd do ul. Św. Ducha zwiedzamy tutaj kamieniczki pod nr 3 i 4, gdzie była siedziba muzeum miejskiego (obecnie tzw. Kamieniczki Staromiejskie).

Cofając się natrafiamy na Ścieżkę Kościelną i przechodzimy na drogą stronę – do ul. Mostowej. Tu zachwycały swym wyglądem zabytkowe kamienice (przedstawione w poprzednim numerze DE) oraz pochodzący z drugiej połowy XII w. kościół św. Mikołaja. Idąc tą ulicą dochodziło się do Mostu Wysokiego, z którego widać był port oraz spichlerze towarowe na Wyspie Spichrzów. Po przedostaniu się na drugą stronę rzeki, na Nabrzeże Lubeckie (Wybrzeże Gdańskie) – widać było zwarto stojące kamienice przy ul. Wodnej, tworzące ładną panoramę nadrzeczną, której kontynuacją był port przemysłowy i stocznia F. Schichau.

Wracając na Stare Miasto wybrukowaną Wilhelmstraße (Studzienna) oko cieszyły piękne szczyty kamienic stojących przy tej ulicy, a zwłaszcza gotyckiego domu, w którym znajdował się zakład budowy organów (obecnie świeżo zrekonstruowana kamienica z czerwonej cegły, stojąca pierzeją do ulicy). Parę metrów dalej znajdowała się ponownie Ścieżka Kościelna prowadząca na dziedziniec klasztorny przy kościele NMP (Galeria-EL). Przechodząc tą ścieżką można było dotrzeć do najpiękniejszej ulicy Starego Miasta – ulicy Spieringów (Bednarska). Tutaj podziwiać można było stare przedproża, portale wejściowe i niezwykłe zdobienia szczytów stojących tutaj kamienic. Uwagę zwracała oczywiście kamienica „Pod Wielbłądem”. Na końcu tej ulicy pod nr 14 był „Dom Królów”, gdzie znajdowała się historyczna winiarnia.

Dochodząc do Starego Rynku – po prawej stronie zwracała swoją urodę fontanna Herkulsa, a po lewej Brama Targowa z 1319 r. Za bramą wrażenie robił budynek zarządu stoczni F. Schichau (dzisiaj Alstom). Na prawo od wejścia do tego imponującego budynku stał pomnik założyciela stoczni – Ferdynanda Schichau. Za nim był park zwany Małym Ogrodem Zabaw. Park ten zdobiła statua bogini łowów – Diany.

Na rogu ul. Studziennej i Murowej stał dawny dom cechu kramarzy, w którym Carl Pudor uruchomił muzeum i staroniemiecką sień – winiarnię. Z kamienicy tej zachował się do dzisiaj tylko kawałek muru, przylegający do kamienicy w której mennonci mieli swój dom modlitewny. Mówi o tym umieszczona tutaj przed kilku laty stosowna tablica. Mijając wybudowaną w 1887 r. Pocztę Cesarską wychodzimy ponownie na Plac Fryderyka Wilhelma (Słowiański) i na tym nasza wędrówka się kończy.

We wspomnianym prospekcie jest również nakreślona trasa wędrówki po oddalonych nieco od centrum częściach miasta. Polecana była m.in. trasa do Ogrodu Różanego – Park Kajki, ozdobionego fontanną i rzeźbą „Grupa Aniołków” autorstwa Erny Becker-Kahns. Świeżo wybudowane osiedle ozdabiało również schronisko młodzieżowe – Dom Pod Wieżą (obecnie z zrekonstruowanym dachem i zegarem) oraz pergole. Z dawnej Damaschkestraße (Pionierska) trasa wędrówki prowadziła do nowoczesnego gmachu szkoły zawodowej dla dziewcząt (technikum gastronomiczne), i dalej – do Prochowej Doliny (Pulvergrund), gdzie obok domu miejscowego Bractwa Kurkowego znajdowała się zapora wodna na Kumieli i duże kąpielisko miejskie, zwane „Małą Krynicą Morską” (zamknięte przed kilku laty).

Oczywiście zalecano także zwiedzenie „Vogelsang”, czyli dzisiejszego Lasu Miejskiego - Bażantarnia. Powrót obok stadionu sportowego (Olimpia) i szkoły im. Jahna. Dalej ulicą Górną (Górnośląska), Zewnętrzną Groblą Młyńską (R. Traugutta) i A. Hitlera (1 Maja), gdzie pod numerem 14 znajdował się urząd turystyczny.
Dodać trzeba, iż ówczesny Elbląg dysponował sześcioma dobrej marki hotelami i dziewięcioma podobnej klasy restauracjami. Jeden z nich – Hotel Rabchen (Kruczek) miał pokoje z telefonami, a dwa, „Królewski Dwór” i „Hotel Centralny” (d. Słowiańska), miały wewnętrzne windy. Wszystkie miały centralne ogrzewanie i dysponowały własnymi garażami.
Lech Słodownik