Byśmy wiedzieli kim jesteśmy. Niecodzienna wystawa

Gdy zobaczyłem film "Czarny czwartek", wiedziałem, że muszę zorganizować tę wystawę. Nie, nie po to by jątrzyć rany, ale po to, byśmy wszyscy wiedzieli, kim jesteśmy — mówi ks. dr Waldemar Maliszewski z Wyższego Seminarium Duchownego. — Pokazaliśmy po raz pierwszy wiele wcześniej nie ujawnionych materiałów dotyczących elbląskiego Grudnia 70.

Państwa Godlewskich nie było w domu, gdy listonosz przyszedł do nich z telegramem informującym o śmierci ich syna Zbyszka. W skrzynce zastali tylko awizo.
— Rodzice nie byli w stanie dostać się do poczty. Była już szczelnie obstawiona przez wojsko i milicję — opowiada ks. Waldemar Maliszewski. — Po usilnych staraniach zdołali ubłagać telefonicznie jednego z pracowników urzędu, by poinformował ich o treści telegramu. Proszę sobie wyobrazić, co czuli rodzice, gdy urzędnik przeczytał im krótkie zdanie: "Zbyszek nie żyje".

Oryginał telegramu o śmierci Zbyszka Godlewskiego, zapisanego w legendzie grudniowej i powstałej wówczas balladzie, jako Janek Wiśniewski - jest tylko jednym z unikalnych dokumentów, zgromadzonych na wystawie w elbląskim seminarium. Na ekspozycji "Litania grudniowa" można zobaczyć wiele innych cennych materiałów. Te najcenniejsze i zarazem najmniej znane pochodzą, podobnie jak telegram o śmierci Zbyszka, ze zbiorów rodzinnych. A konkretnie ze zbiorów dwóch rodzin: Godlewskich i Sawiczów.


Zaprezentowano więc między innymi oryginał aktu zgonu Zbyszka Godlewskiego, wystawiony w dniu 17 grudnia 1970 roku w Urzędzie Stanu Cywilnego w Gdyni, jego zdjęcie z I Komunii Św., a także Krzyż Zasługi, jaki pośmiertnie przyznał Zbyszkowi, 17 grudnia 2008 roku, prezydent Lech Kaczyński. 
Szczególnie wstrząsające wrażenia robią dwa zdjęcia. Pierwsze wykonane dzień po pogrzebie Zbyszka, 21 grudnia, na cmentarzu w Gdańsku-Oliwie i drugie - z roku 1971 - już po przeniesieniu ciała na elbląski cmentarz przy ul. Agrykola.
 Stojąca nad grobem Zbyszka rodzina na długo zostanie w pamięci wszystkich, którzy te zdjęcia zobaczą.


Jeszcze bardziej wstrząsające są jednak wspomnienia z tamtego czasu.
 — Pogrzeby ofiar masakry grudniowej odbywały się w ukryciu, w obecności tylko najbliższej rodziny. Podobnie było w przypadku państwa Godlewskich — opowiada ks. dr Maliszewski. — Do Gdyni zostali przewiezieni milicyjną nyską. W pobliżu cmentarza takich pojazdów, jak zauważyli, było bardzo dużo. Czekali na "swoją kolejkę" siedząc w radiowozie. Pogrzeb Zbyszka, jak wszystkie, odbył się w nocy. Nad jego grobem stanęło pięć osób.

Zbiory dotyczące Tadeusz Sawicza, drugiej elbląskiej ofiary grudnia, są równie przejmujące. Podobnie jak ostatnie dni i godziny jego życia. 
— Tadeusz Sawicz zginął 18 grudnia. Dokładnie na tydzień przed swoim ślubem — mówi ks. Maliszewski.
 W ostatnim dniu jego życia, przygotowania do ślubu i wesela trwały już pełną parą. Tadeusz postanowił więc wyjść do miasta, by coś zjeść. Jego wybór padł na bar mleczny przy ul. 1 Maja.
 — Gdy wychodził z baru i żegnał się z kolegą, padł strzał z przejeżdżającego wozu milicyjnego. Tadeusz Sawicz zginął od razu, jego kolega, choć też ciężko ranny, przeżył — opowiada ks. dr Waldemar Maliszewski.


Do nieżyjącego już Sawicza zbliżył się milicjant, który obszukał ciało i wyjął portfel z dokumentami. Funkcjonariusz przeczytał na głos imię i nazwisko zabitego: "Tadeusz Sawicz".
 — Niedaleko stał sąsiad państwa Sawiczów, który poinformował ich zaraz o tragedii — mówi ks. Maliszewski.
 Zastał ich przy przygotowaniach do wesela.
 Portfel Tadeusza Sawicza jest jednym z eksponatów prezentowanych na wystawie w seminarium. Za szybę trafiło także prawo jazdy zabitego, bilet MPK.


— W portfelu nie było już natomiast pieniędzy. Być może ukradli je milicjanci — mówi duchowny.
 Akt zgonu Sawicza także znalazł się na wystawie.
 — Jest on bardzo ciekawy i świadczy o dużej odwadze ówczesnego kierownika USC w Elblągu, pana Stanisława Macka. Na odwrocie aktu napisał on, że przyczyną zgonu był postrzał głowy — opowiada ks. Maliszewski.
 To nie jedyny mało znany fakt ujawniony dzięki dociekliwości elbląskiego duchownego. 
— Wszyscy wiedzą o tym, że zwłoki Zbyszka Godlewskiego niesiono na drzwiach w Gdyni. Mało kto wie jednak, że do podobnej sytuacji doszło w Elblągu — mówi ks. Maliszewski.


Demonstranci, którzy znaleźli się na ul. 1 Maja, wzięli na ręce zwłoki zamordowanego Sawicza i nieśli je w kierunku znajdujących się u wylotu ulicy czołgów. Gdy pokazali je żołnierzom, ci, na rozkaz ukryli się w czołgach.
 Na wystawie znalazł się też Krzyż Zasługi, przyznany Tadeuszowi Sawiczowi przez prezydenta Kaczyńskiego.

Na ekspozycji w seminarium zaprezentowano także m.in. kserokopie dokumentów pozyskanych z gdańskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. W tym kserokopię uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku o wprowadzeniu, 18 grudnia, godziny milicyjnej w Elblągu.
 Nie zabrakło też innych przedmiotów, na przykład pełnego wyposażenia zomowca (pałki, tarczy, hełmu, googli zabezpieczających oczy przed gazem).


Skąd pomysł na taką wystawę? 
— Gdy zobaczyłem film "Czarny czwartek", wiedziałem, że muszę ją zorganizować. Nie, nie po to by jątrzyć rany, ale po to, byśmy wszyscy wiedzieli, kim jesteśmy — mówi ks. dr Waldemar Maliszewski.
 Ekspozycja w seminarium cieszy się dużym powodzeniem. Na wystawę, pierwotnie przeznaczoną tylko dla kleryków, przychodzą uczniowie elbląskich szkół - także w ramach lekcji religii.
 — Ekspozycję może obejrzeć każdy. Chętnie po niej oprowadzę. Wystarczy tylko przyjść do seminarium i zadzwonić do drzwi — mówi ks. Maliszewski.
 Na ekspozycji brakuje materiałów o Waldemarze Rebininie, trzeciej elbląskiej ofierze grudnia. Choć, oczywiście, jest on tu wspomniany.
— Był sanitariuszem. Zginął gdy niósł pomoc robotnikom w Gdańsku — mówi ks. Maliszewski, który dodaje, że jest w kontakcie z osobą, dzięki której wystawa może wzbogacić się o zbiory związane i z tym tragicznie zmarłym elblążaninem.