Elblągowi z okazji rocznicy urodzin

10 kwietnia to poniekąd urodziny Elbląga — dokładnie 780 lat temu miasto otrzymało prawa miejskie. A Elbląg to jedno z moich najbardziej ulubionych miast świata — nawet Paryż i Sztokholm plasują się nieco niżej, choć temu ostatniemu Elbląg z pewnością może zazdrościć znacznie bogatszej galerii zabytków. No ale co? Sztokholm w II wojnie światowej udziału nie brał, a zatem i „szczęście” wyzwalania przez Armię Czerwoną też go ominęło…!

Elbląg jest jak dla mnie miastem licznych wspomnień, rozciągających się od wczesnego dzieciństwa aż po czasy współczesne — i wszystkie są ciepłe i pozytywne! Do Elbląga razem z mamą, tatą, babcią Janiną i wujkiem Wojtkiem jeździłam jako ledwie co wyrosłe pacholę po zakupy, zwłaszcza galanterii skórzanej, bo tam dawno temu były renomowane zakłady, konkretnie Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Plastyk”. To ona przez dekady była wizytówką miasta w produkcji galanterii skórzanej i to z nią historia elbląskiego rzemiosła i przemysłu skórzanego jest nierozerwalnie związana. Poza tym zaopatrzenie w sklepach innych kategorii też w Elblągu zdaniem mamy i babci było znacznie lepsze. A jeśli nawet Elbląg nie był celem podróży sam w sobie, to nieodmiennie był po drodze do Gdańska i nie było takiego przypadku, byśmy jadąc do Gdańska, choć na godzinę nie zatrzymali się gdzieś nieopodal elbląskiej starówki…!

Elbląg wiosną 2006 roku był pierwszym większym miastem, do którego udałam się już samodzielnie, prowadząc pojazd mechaniczny, i pierwszym miastem z liniami tramwajowymi, do którego w charakterze kierowcy zawitałam. Od razu mówię, że dałam radę, a ten jeden z dwóch mandatów, które w życiu otrzymałam, zdarzył mi się dopiero w roku 2012 i rzeczywiście przejechałam przez jedno z elbląskich skrzyżowań, gdy już było tzw. ciemnozielone światło, a zatem przepisy złamałam i nie ma co gadać.

A potem zaczęłam co rusz sięgać do historii tego miasta — bogatej, pełnej powodów do dumy, czasem pokrętnej i skomplikowanej, czasem bolesnej, ale zawsze jakoś tam wpisującej się w historię polskości tych ziem. A trzeba wiedzieć, że Elbląg to najstarsze miasto w naszym województwie i jedno z najstarszych miast Polski. Jego historia sięga XIII wieku. Położony w północnej Polsce, nad rzeką o tej samej nazwie, Elbląg rozwinął się jako główny port hanzeatycki, ze wszystkimi tego konsekwencjami, także w postaci manierystycznej, żywcem przypominającej Amsterdam architektury oraz bogactwa ówczesnych elbląskich mieszczan.

I tylko szkoda, że potem przytrafiła nam się II wojna światowa i to nieszczęsne „wyzwolenie”…!

Historia Elbląga to fascynująca opowieść o jednym z najstarszych miast w Polsce, które całe  wieki było nad Bałtykiem kluczowym ośrodkiem handlowym, portowym i przemysłowym. Osada została po raz pierwszy wspomniana jako Ilfing w „Podróżach Ohthere’a i Wulfstana” — anglosaskiej kronice spisanej za panowania króla Alfreda w oparciu o informacje od wikinga, który odwiedził te strony. W średniowieczu nad jeziorem Drużno, w pobliżu obecnego Elbląga, w historycznej Pogezanii świetnie funkcjonowała i miała szerokie kontakty handlowe wikińska osada Truso. Był to ważny port morski obsługujący ujście Wisły na wczesnośredniowiecznych szlakach handlowych Morza Bałtyckiego, które prowadziły z Birki na północy na wyspę Gotlandia i do Visby na Morzu Bałtyckim. Stamtąd kupcy kontynuowali podróż na południe, do Carnuntum nad Dunajem, wzdłuż bursztynowego szlaku. Starożytny bursztynowy szlak wiódł dalej na południowy zachód i południowy wschód do Morza Czarnego, a ostatecznie do Azji. Szlak handlowy wschód-zachód prowadził z Truso wzdłuż Morza Bałtyckiego do brzegów Jutlandii, a stamtąd rzeką w głąb lądu do Hedeby, dużego ośrodka handlowego w Jutlandii. Głównymi towarami w Truso były bursztyn, futra i niewolnicy.

fot. Ryszard Biel

Próby podboju ziem pruskich rozpoczęły się w 997 roku, kiedy Bolesław Chrobry na prośbę papieża wysłał kontyngent żołnierzy i misjonarza — Wojciecha z Pragi do pogańskich Prusów, ludu niesłowiańskiego, na krucjatę w celu podboju i nawracania. Począwszy od 1209 roku, Konrad I Mazowiecki zwoływał kolejne krucjaty, których celem było głównie podbicie ziem pruskich, a nie nawracanie rdzennych Prusów. Pomimo heroicznych wysiłków nastał kres pruskiej suwerenności po serii wojen wszczętych przez papieża Honoriusza III i jego częste wezwania do krucjaty.

W 1226 roku książę Konrad I Mazowiecki wezwał Krzyżaków na pomoc, którzy do 1230 roku zdobyli Chełmno (Culm) i — jak to Krzyżacy — zaczęli rościć sobie prawa do podbitych terytoriów. Polacy odrzucali te roszczenia, bo ich ambicją od początku było podbicie Prus. A jednak strategia zakonu krzyżackiego polegała na posunięciu się w dół Wisły i zabezpieczeniu jej delty, by w ten sposób stworzyć barierę między Prusami a Gdańskiem. Zwycięscy Krzyżacy w 1237 roku pod przywództwem Hermanna von Balka założyli miasto Elbląg (Elbing) i zbudowali tu zamek, jedną z najpotężniejszych twierdz krzyżackich, siedzibę krajowego mistrza zakonu. 

Już dziewięć lat później, w 1246 roku, miasto otrzymało przywilej miejski na prawie lubeckim. Znaczący może być fakt, że pierwotna działalność Elbinga była taka sama jak Truso: produkcja bursztynowych i kościanych przedmiotów na eksport. W tym samym roku 1246 miasto otrzymało konstytucję na prawie lubeckim, stosowanym w morskim kontekście zamiast prawa magdeburskiego, powszechnego w innych miastach Europy Środkowej. Ta decyzja zakonu była zgodna z jego ogólną strategią powoływania się na związek handlowy, który w 1358 roku miał przekształcić się w Ligę Hanzeatycką. Zakon wcześnie wykorzystał to stowarzyszenie do utworzenia baz na całym Bałtyku. W każdym mieście, które założył, najwyższą władzę sprawował komendant miasta, który urzędował w cytadeli, zazwyczaj wykorzystywanej też jako więzienie. Z drugiej strony prawo lubeckie zapewniało miastu samorząd. Do czasu rozwoju Gdańska to Elbląg był najważniejszym portem morskim w regionie i pośredniczył w handlu między Europą Zachodnią a Polską i Litwą. Członkostwo w Hanzie oznaczało ważne kontakty handlowe z Anglią, Flandrią, Francją i Holandią. Miasto otrzymało liczne przywileje kupieckie od władców Anglii, Polski, Pomorza i zakonu krzyżackiego. W 1393 roku Elbląg zyskał przywilej bycia emporium zajmującym się zbożem, metalami i produktami leśnymi.

Na początku Elbląg zajmował obszar o bokach 300 na 500 metrów. Poza cytadelą i kościołami posiadał nabrzeże, rynek i pięć ulic, a także kilka kościołów. Zamek został ukończony w 1251 roku. W 1288 roku pożar zniszczył całą osadę z wyjątkiem kościołów, które były murowane. Natychmiast rozpoczęto budowę nowego muru obronnego. W latach 1315-1340 Elbląg został odbudowany. Odrębna osada, zwana Nowym Miastem, została założona około 1337 roku i otrzymała prawa lubeckie w roku 1347. W 1349 roku miasto nawiedziła czarna śmierć, będąca u schyłku europejskiej epidemii dżumy. Po odbudowie populacji kontynuowano rozbudowę miasta, a w 1364 roku wybudowano dźwig portowy.

W 1410 roku, podczas wojny polsko-litewsko-krzyżackiej, mieszkańcy miasta zbuntowali się przeciwko Krzyżakom i wypędzili ich, witając jednocześnie wojska polskie i składając hołd królowi Polski Władysławowi II Jagielle, który następnie nadał Elblągowi nowe przywileje. Po powstaniu przeciwko Krzyżakom i zniszczeniu zamku przez mieszkańców miasto kolejno trafiało pod zwierzchnictwo Królestwa Polskiego (1454), Królestwa Prus (1772) i Niemiec (1871).

Powstanie Elbinga prawdopodobnie nie oznaczało też końca historii Prusów w tym regionie. W 1825 roku w jednym z kupieckich domów odnaleziono rękopis zawierający słownik bałtyckiego języka staropruskiego, powszechnie znanego w języku angielskim jako „Elbing Vocabulary”. Zawierał on 802 słowa w dialekcie, obecnie nazywanym pomezańskim, wraz z ich odpowiednikami we wczesnej formie języka wysokoniemieckiego.

Elbing, Miasto Prus Królewskich. Miedzioryt z XVIII wieku / Wikipedia

Podczas wojny trzynastoletniej, w wyniku powstania przeciwko Krzyżakom w roku 1454 Elbląg został przyłączony do Królestwa Polskiego, zapewniając mu wsparcie w walce z zakonem. Elblążanie zburzyli zakonny zamek, a miasto oddało się pod opiekę króla Kazimierza Jagiellończyka, wchodząc w skład nowo utworzonej autonomicznej prowincji Prusy Królewskie. I dalej cieszyło się dużą autonomią i licznymi przywilejami królewskimi. Wraz z powstaniem Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1569 roku miasto znalazło się pod bezpośrednią kontrolą Korony Polskiej. Jako jedno z największych i najbardziej wpływowych miast Polski cieszyło się prawami wyborczymi w okresie wolnych elekcji w Polsce.

W latach 1504-1530 Elbląg często odwiedzał Mikołaj Kopernik.
W XVI i XVII wieku Elbląg stał się schronieniem dla angielskich kupców (tzw. Eastland Company), co też przyniosło mu ogromne zyski. Do 1580 roku miasto stało się głównym portem wschodniopruskim w handlu z Anglią, pełniąc funkcję ważnego ośrodka gospodarczego. W 1535 roku działalność rozpoczęło tu Gimnazjum Elbląskie, pierwsza szkoła średnia o profilu humanistycznym w Polsce. W 1601 roku powstała pierwsza na ziemiach polskich publiczna biblioteka.

Do znanych mieszkańców miasta w XVI i XVII wieku należeli rodowici synowie Elbląga Hans von Bodeck i Samuel Hartlib. W Elblągu w 1661 roku urodził się poeta Christian Wernicke, a Gottfried Achenwall, urodzony tu w 1719 roku, zasłynął z nauk o prawie naturalnym i prawach człowieka.

Podczas wojny o polską sukcesję w 1734 roku Elbląg znalazł się pod wojskową okupacją Rosji i Saksonii. Miasto ponownie znalazło się pod rosyjską okupacją w latach 1758-1762, podczas wojny siedmioletniej.

Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Elbląg został zaanektowany przez króla Prus Fryderyka Wielkiego. Rok później stał się częścią nowo utworzonej prowincji Prusy Zachodnie. W wyniku reorganizacji prowincji w 1815 roku, po wojnach napoleońskich, Elbląg wraz z zapleczem został włączony do rejencji gdańskiej w Prusach Zachodnich. W XVII-XVIII wieku handlowo-portowe znaczenie miasta zmalało przez zamulenie Zalewu Wiślanego, które utrudniało dostęp do portu, redukując Elbląg do roli śródlądowego portu. A jednak, choć przejście pod panowanie Prus początkowo osłabiło handlowe kontakty miasta, otworzyło to drogę do jego uprzemysłowienia. W 1828 roku Ignatz Grunau zbudował tu pierwszy parowiec. W 1837 roku Ferdinand Schichau założył w Elblągu firmę Schichau-Werke, która całe dekady budowała nowoczesne statki, maszyny hydrauliczne, lokomotywy oraz maszyny parowe, eksportowane na cały świat. Po otwarciu w 1853 roku linii kolejowej do Królewca przemysł w Elblągu zaczął się rozwijać jeszcze intensywniej.

Z kolei w latach 1844-1860 trwała budowa Kanału Elbląskiego — w jej wyniku powstał unikatowy system pochylni autorstwa inżyniera Georga Jacoba Steenkego, łączący jeziora mazurskie z Bałtykiem. Kanał połączył miasto ze śródlądowymi szlakami wodnymi, wspomagając rozwój przemysłu w sektorach takich jak przetwórstwo drzewa i przemysł maszynowy.

No a potem przyszedł człowiek z mikrym wąsem i jego kataklizmy… W końcowej fazie II wojny światowej miasto było celem zmasowanych ataków. Znaczną część Starego Miasta (niemal 95 procent) w 1945 roku zniszczyły wojska radzieckie. Elbląg faktycznie legł w gruzach, a jego niemieccy mieszkańcy zostali wysiedleni.

Plac Słowiański z dawnym ratuszem około 1930 roku / Wikipedia

Po wojnie miasto wróciło do Polski oraz do swojej historycznej nazwy Elbląg. Odbudowano je jako ważny ośrodek gospodarczy, skoncentrowany na produkcji maszyn ciężkich, zwłaszcza turbin, a także na przemyśle stoczniowym i browarniczym.

Przez dekady starówka pozostawała pustym placem i dopiero w latach 80. XX wieku rozpoczął się unikalny projekt retrowersji, czyli odbudowy Starego Miasta na dawnych fundamentach, z zachowaniem historycznego układu ulic, ale z zastosowaniem nowoczesnej architektury nawiązującej do dawnych stylów. Od 1991 roku realizowany jest szeroko zakrojony projekt odbudowy historycznego Starego Miasta. Dziś Elbląg jest kluczowym węzłem kolejowym i portem w województwie warmińsko-mazurskim i pełni funkcję regionalnego centrum przemysłu i kształcenia zawodowego. Współczesny Elbląg to miasto o bogatej tożsamości, będące ważnym ośrodkiem akademickim i turystycznym, a nowo otwarty przekop Mierzei Wiślanej daje nadzieję na przywrócenie mu dawnej rangi portowej.

Ja w każdym razie Elblągowi życzę wielu wieków pięknej, szczytnej i wyłącznie radosnej historii, jego mieszkańcom — samych słonecznych dni, a sobie — wielu pamiętnych do Elbląga wypraw!

Magdalena Maria Bukowiecka

Korzystałam z portalu Miasto Elbląg, z Encyclopædia Britannica oraz z książki „Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach” autorstwa Małgorzaty Jackiewicz-Garniec i Mirosława Garnca.