Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2025: I jak iwa (i inne wierzby)

Wierzba iwa ma tak jak i inne gatunki wierzb, właściwości lecznicze. Najczęściej stosuje się młode gałązki z młodymi liśćmi. Zawierają one między innymi salicynę i flawonoidy, które działają przeciwgorączkowo, przeciwzapalnie przeciwbólowo i napotnie. Są więc stosowane w chorobach z gorączką (np. przy schorzeniach dróg oddechowych), przy reumatyzmie, poprawiają krążenie krwi i działają moczopędnie.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

W Polsce występuje 25 gatunków wierzby (nie licząc międzygatunkowych mieszańców), a jednym z nich jest wierzba iwa (Salix caprea). Niektóre gatunki wierzby to niskie krzewy, inne to drzewa lub duże, wzniesione krzewy. Jedne mają gałęzie zwisające i wiotkie, inne – wzniesione i odstające. Liście mogą mieć kształt lancetowaty, jajowaty bądź eliptyczny, mogą być całobrzegie lub piłkowane. Rozpoznawanie gatunków wierzby utrudnia fakt, że wśród jej okazów jest wiele mieszańców, nawet trzech czy czterech gatunków.

Wierzba iwa to wysoki krzew lub duże drzewo – dorasta zazwyczaj do 12 m wysokości. Młode, czerwonobrązowe lub oliwkowobrązowe, grube gałązki początkowo są pokryte krótkimi włoskami, potem nagie. Starsze gałęzie i pień mają podłużne pęknięcia. Liście mają zmienną wielkość, ale wszystkie mają szerokoeliptyczny kształt, są dwa razy dłuższe niż szersze (do 11 cm długości i 5 cm szerokości) i lekko pomarszczone. Widoczne są wypukłe nerwy. Brzegi liści mogą być gładkie lub rzadko piłkowane. Wierzch liści szybko traci owłosienie, może mieć kolor od oliwkowozielonego do ciemnozielonego. Spód liści białawy i owłosiony. Ogonek liściowy jest również owłosiony. U nasady liścia są przylistki, które po pewnym czasie odpadają. Wszystkie wierzby są dwupienne, czyli na jednym drzewie występują tylko kwiaty męskie, a na drugim – tylko żeńskie. Wierzba iwa kwitnie najwcześniej spośród naszych wierzb, w marcu i kwietniu, co sprawia, że jest bardzo cenna dla pszczół (w tym okresie jest mało dla nich pokarmu). Kwiatostany (kotki) pojawiają się przed rozwojem liści. Kotki męskie są grube, jajowate, dochodzą do 2 cm długości. Kotki żeńskie są dłuższe (do 3,5 cm), jajowate, zielone, w trakcie owocowania wydłużają się do nawet 10 cm. Owocem jest torebka pękająca 2 klapami. Bardzo drobne nasiona są zaopatrzone we włoski, dzięki którym wiatr może je przenosić na dalsze odległości. Wierzba iwa rośnie w lasach, zaroślach, jest także sadzona w parkach. Poza typową iwą są także jej dekoracyjne odmiany.

Kotki żeńskie w trakcie owocowania wydłużają się znacznie (fot. Hanna Kruk)

Na Wysoczyźnie Elbląskiej rosną 2 podobne gatunki wierzby: uszata i szara. Łatwo je pomylić, tym bardziej że są też mieszańce wierzby iwy z tymi dwoma gatunkami (oraz mieszańce iwy z innymi gatunkami wierzb). Jednak wierzby uszata i szara mają młode gałązki z podłużnymi widocznymi listewkami pod korą, a wierzba iwa takich listewek nie ma. Z kolei krótki, zaostrzony wierzchołek liścia wierzby iwy jest odgięty, a ta cecha nie występuje u dwóch pozostałych gatunków.

Liście wierzby iwy są dwa razy dłuższe niż szersze (fot. Hanna Kruk)

Wierzba iwa ma tak jak i inne gatunki wierzb, właściwości lecznicze. Najczęściej stosuje się młode gałązki z młodymi liśćmi. Zawierają one między innymi salicynę i flawonoidy, które działają przeciwgorączkowo, przeciwzapalnie przeciwbólowo i napotnie. Są więc stosowane w chorobach z gorączką (np. przy schorzeniach dróg oddechowych), przy reumatyzmie, poprawiają krążenie krwi i działają moczopędnie. Z uwagi na fakt, iż salicyna w roślinach występuje z szeregiem innym substancji (których nie ma w tabletkach z salicylanami), nie podrażnia ona błony śluzowej żołądka. Podobne związki zawierają także kotki wierzbowe. Gałązki wierzba iwy z uwagi na dekoracyjne bazie są także chętnie ścinane jako wiosenna ozdoba stołów wielkanocnych. Dawniej wierzono, że połykanie kotków wierzby poświęconych w Niedzielę Palmową pomaga przy bólach gardła. Bazie z poświęconej palmy zostawiano w różnych miejscach domu i gospodarstwa, aby chroniły dobytek. Z pędów wierzby wróżono także w wigilię Bożego Narodzenia. Wierzono, że jeśli zawiązana w węzeł gałązka pęknie, to jej właściciel umrze w ciągu najbliższego roku. Miękkie drewno wierzby jest chętnie wykorzystywane przez rzeźbiarzy, a dawniej służyło do wyrobu sprzętów domowych. Gałązki wierzby służą do wytwarzania koszy i innych przedmiotów z wikliny.

Hanna Kruk, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację.

A jak akacja

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

C jak czosnek niedźwiedzi

D jak drozd śpiewak

E jak erozja

F jak fiołek

G jak Grabianka

H jak hedera, czyli bluszcz