Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2026: K jak klasztor w Kadynach

Klasztorna Góra w Kadynach ma za sobą wyjątkowo burzliwą historię. Był tu pruski gród, później klasztor bernardynów, sanktuarium św. Antoniego, szkoła, a nawet miejsce koncertów. Z tym miejscem wiążą się też legendy o księżniczce Kadynie i hrabim, który miał ufundować klasztor po niezwykłym śnie.

Na szczycie Klasztornej Góry w średniowieczu istniał gród staropruskiego plemienia Pogezanów, który zdobyli i zniszczyli Krzyżacy. Z miejscem tym wiąże się też legenda o księżniczce Kadynie, będącej patronką mieszkańców wsi parających się tworzeniem przedmiotów lepionych z gliny.

Klasztor w tym miejscu powstał w 1683 r. jako trzecia placówka bernardyńska prowincji wielkopolskiej na terenie diecezji warmińskiej. Według legendy hrabia Jan Teodor von Schliben (był jednym z przywódców opozycji antyelektorskiej w Prusach Książęcych, aktywnie wspierał Kościół katolicki), pełniąc służbę w wojsku polskim, podczas jednej z bitew miał złożyć ślubowanie, że wybuduje klasztor, jeśli odniesie zwycięstwo. Po wygranej bitwie szybko jednak zapomniał o danym Bogu przyrzeczeniu. Po pewnym czasie, przebywając w Kadynach, został zbudzony w nocy przez światło. Gdy wyjrzał przez okno, ujrzał dwóch mnichów trzymających pochodnie. W jednym rozpoznał św.  Antoniego, w drugim św. Franciszka. Ci skinęli na niego i polecili iść za sobą. Doprowadzili go do miejsca, w którym potem ustawiono trzy krzyże, po chwili jednak skierowali się w kierunku Klasztornej Góry. Tam postacie mnichów zniknęły. Gdy sen powtórzył się wielokrotnie, hrabia przypomniał sobie o złożonym niegdyś ślubowaniu. Ufundował na szczycie góry klasztor poświęcony św. Franciszkowi, a przy drodze wiodącej do klasztoru owe trzy krzyże. Po obu stronach ukrzyżowanego Chrystusa umieścił dwie figury świętych, których spotykał we śnie. Do dziś obok kaplicy z krzyżem przetrwała tylko jedna z kolumn. 

Pierwsze zabudowania klasztorne były drewniane i miały prowizoryczny charakter. Dlatego w 1684 r. rozpoczęto budowę nowego kościoła, którą ukończono w 1686 r., oraz nowego klasztoru, który został zasiedlony dopiero w 1699 r. Te zabudowania także wzniesiono z drewna. Dlatego już w 1714 r. zaczęto przebudowywać klasztor i kościół. Nową świątynię, już murowaną, konsekrowano w 1749 r.

W 1693 r. na skłonie Klasztornej Góry nieopodal klasztoru powstał drewniany browar zakonny, który spłonął w 1699 r. Murowany wzniesiono w 1740 r. W skład klasztornych zabudowań wchodziły także budynki gospodarcze (cegielnia, kurnik, pralnia, piekarnia, stodoła, stajnie i obora z chlewem). Przylegały do nich ogród, sad i cmentarz zakonny. Całość otaczał dwumetrowy kamienny mur. W 1755 r. powstał ośmiopokojowy dom pielgrzyma. Od zachodu, lecz poza murami, zlokalizowany był staw.

Klasztor w drugiej połowie XVIII w. tętnił pełnią życia religijnego i gospodarczego, głównie dzięki pracowitości zakonników i hojności fundatorów. Zamieszkiwało go aż 24 braci. Ich ulubionym zajęciem rekreacyjnym była gra w kręgle. Mieszkańcy klasztoru jadali dobrze. Do obiadu i kolacji zakonnik otrzymywał kufel piwa, a jeśli poprosił, mógł wypić także drugi. Chętni mogli również zabrać po posiłku dodatkowy kufel do swej celi. W święta i urodziny każdy mnich do obiadu i kolacji otrzymywał dzbanek wina. 

Święty Antoni był franciszkaninem opiekującym się ubogimi i chorymi. Jest patronem poszukujących rzeczy zagubionych. Kult św. Antoniego rozwinął się w Kadynach wokół obrazu patrona świątyni umieszczonego w jednym z bocznych ołtarzy przy prezbiterium. Na odpust przybywały do sanktuarium rzesze pątników. Wraz z nimi ściągali kramarze i drobni handlarze z budami i sklepikami. Pielgrzymi do zanoszonych modlitw dołączali wota i dary. 

Po kolejnych zaborach oraz edyktach królów pruskich, w tym w szczególności po edykcie sekularyzacyjnym Fryderyka Wilhelma III z 1810 r., liczebność braci w Kadynach zaczęła się zmniejszać, a klasztor stopniowo popadał w ruinę. W końcu został zlikwidowany 6 kwietnia 1826 r. Wiosną 1827 r. trzech ostatnich zakonników opuściło Kadyny. Słynący łaskami obraz św. Antoniego trafił do katedry we Fromborku. Główny ołtarz został przeniesiony do kościoła w Opinie. Właściciel kadyńskiego majątku Edward Birkner nabył w 1840 r. klasztorną ziemię oraz opuszczone budynki, które stopniowo zostały rozebrane. 

W 1842 r. do klasztornych budynków została przeniesiona wiejska szkoła. Przetrwała ona w nich do początku XX w. Za czasów Wilhelma II ruiny klasztoru wykorzystywane były jako romantyczne miejsce spotkań i różnego rodzaju wydarzeń, m.in. koncertów.

W 1975 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki podjęło decyzję o utworzeniu w klasztornych ruinach domu pracy twórczej. Poczyniono w tym kierunku znaczne inwestycje, które ze względu na trudności finansowe nie zostały dokończone. W 1992 r. teren powtórnie stał się własnością Zakonu Braci Mniejszych. Odbudowę klasztoru oraz stanowisko proboszcza parafii w Kadynach powierzono o. Leszkowi Czyścieckiemu. Obecny główny ołtarz powstał z dwóch ołtarzy przekazanych z kościoła w Krośnie koło Ornety. Od 2021 r. miejsce to ma statut Sanktuarium św. Antoniego Padewskiego.

Jarosław Mytych, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację                                         

.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.