Lasy Wysoczyzny Elbląskiej to przede wszystkim bogate lasy liściaste, w których ważnym gatunkiem jest buk zwyczajny. To właśnie on w dużej mierze kształtuje charakter tutejszego krajobrazu pełnego wąwozów, strumieni i zmieniającej się wraz z porami roku roślinności.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

B jak buk

Lasy Wysoczyzny Elbląskiej, rozciągające się głównie w jej północno-zachodniej części, to w olbrzymiej większości lasy liściaste, rosnące na bardzo urozmaiconych i żyznych siedliskach, o bogatym składzie gatunkowym drzew i krzewów. Rosną tu buk, dąb (szypułkowy, bezszypułkowy i czerwony), grab, lipa (drobno- i szerokolistna), brzoza, olcha, wiąz (górski, szypułkowy i pospolity), jesion, klon (zwyczajny i jawor), wierzba i topola, jarząb, robinia, dzika jabłoń i grusza oraz trześnia. Wśród krzewów najczęściej spotykamy czarny bez, leszczynę, trzmielinę, czeremchę, kalinę, rzadziej bez koralowy, szakłak, suchodrzew i inne gatunki. Urozmaicają ten zestaw, choć ich udział jest mniejszy, drzewa iglaste: świerk, jodła, sosna, modrzew, daglezja czy choina kanadyjska. Puszcza ta porasta niezwykle dynamicznie rzeźbiony obszar, pocięty głębokimi i stromymi wąwozami, dnem których wartko płyną, nieustannie meandrując, liczne strumienie i potoczki. 

W lasach liściastych wyraźnie zaznacza się sezonowy aspekt, szczególnie runa, drzew i krzewów. Wczesną wiosną, nim gęste listowie zamknie sklepienie puszczy, znacząco ograniczając dostęp światła, dno lasu pokrywa się kolorowym kobiercem spieszących się z kwitnieniem roślin runa: przylaszczek, zawilców, kokoryczy czy ziarnopłonów. Natomiast jesienią usypiający z wolna las płonie symfonią najpiękniejszych barw. Głównym gatunkiem lasotwórczym na Wysoczyźnie Elbląskiej jest buk zwyczajny, który osiąga tu północno-wschodnią granicę naturalnego zasięgu na naszym kontynencie. Trzeba wiedzieć, że gatunek ten zajął miejsce wyrąbanych przed kilkuset laty drzewostanów dębowych; jedna ze współczesnych teorii dendrologicznych głosi, iż obecnie buk zaczyna wycofywać się z powrotem ku zachodowi.

Przyjrzyjmy się dziś bliżej temu gatunkowi, choć może bardziej w nietypowych aspektach. Majestatyczne, okazałe drzewo o gładkiej korze, najpiękniej chyba wygląda w czasie rozwoju liści, gdy niewielkie, jasnozielone listki nie zakrywają jeszcze całej urody wysmukłych, srebrnych pni i fantastycznie poskręcanych konarów. 

W mitologii rzymskiej buk uchodził za symbol płodności. I zresztą przez wieki czczony był jako drzewo opiekuńcze i przepędzające złe moce. Cyceron, stając w jednej ze swych mów w obronie niszczonych lasów, przywołuje właśnie ten gatunek drzewa. Ponoć pierwszy fagot miał być wykonany z drewna bukowego i stąd nazwa tego instrumentu o ciemnej, nosowej barwie („fagus” znaczy po łacinie „buk”).

Buk zwyczajny może żyć do 350 lat, jednak tak sędziwe okazy spotyka się rzadko. Najgrubszy i zapewne jeden z najstarszych buków w Polsce rośnie w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, w miejscowości Strzybnik, w obrębie zapuszczonego parku dworskiego. Jest to buk odmiany czerwonolistnej. Obwód niskiego, guzowatego pnia tego potężnego drzewa o osobliwym pokroju wynosi niespełna 7 metrów, rozpiętość szeroko rozpostartej korony sięga 32 metrów (!), a wiek olbrzyma szacowany jest na około 250 lat. 

Buk najlepiej odnawia się naturalnie, z samosiewu, pod okapem starego drzewostanu. Obfite owocowanie powtarza się co 5-10 lat. Orzeszki bukowe są jadalne i stanowią przysmak wielu zwierząt (sójek, wiewiórek czy dzików), które nieświadomie przyczyniają się do ich rozsiewania. Jednakże u człowieka nasiona buka, spożyte w nadmiernej ilości, mogą spowodować zatrucie. Buk przez całe swe życie rośnie bez pośpiechu (najwolniej w młodości); najintensywniejszy wzrost trwa do około 150 lat, potem przyrosty są już minimalne.

Drewno bukowe, obecnie jedno z najcenniejszych jako surowiec w przemyśle drzewnym, o bardzo szerokim zastosowaniu, jeszcze do połowy XIX wieku było używane prawie wyłącznie jako opał.

W lasach Wysoczyzny występuje wiele potężnych, sędziwych drzew tego gatunku; część z nich została prawnie pomnikami przyrody. Poniżej przedstawiono niektóre z nich. Jednym z najokazalszych i najstarszych buków na Wysoczyźnie Elbląskiej jest buk o obwodzie 520 centymetrów, rosnący w pobliżu miejscowości Krzyżewo (gmina Frombork), w zapomnianej enklawie na wschodniej granicy dużego kompleksu leśnego należącego do leśnictwa Pogrodzie. Niestety, jest on w złym stanie zdrowotnym i dobiega już kresu swych dni. 

Arcydziełem przyrody jest trójpniowy buk nad rzeką Stradanką, w pobliżu miejscowości Przybyłowo. Drzewo wytworzyło trzy pionowe pnie (dwa skrajne grubsze, strzeliste oraz środkowy cieńszy i dużo niższy) zrośnięte ze sobą – do jednego metra wysokości od strony lasu i odcinkami do czterech i pół metra od strony pola –  w przedziwny sposób: patrząc od strony lasu wydaje się, że drzewo posiada dwa pnie, a od przeciwnej strony, od pola, widać trzy.Ten buk posiada przepiękną, symetryczną koronę – u góry przypomina dwie majestatyczne chorągwie, skierowane w przeciwne strony, a na dole gałęzie od strony pola zwieszają się aż do ziemi, wręcz jak u odmiany płaczącej. Obwód potężnego pnia poniżej zrośnięcia wynosi około pięciu metrów.

W głębi leśnych ostępów, w pobliżu wąwozu Stradanki, rośnie piękny, oryginalny buk o rzadkim wśród tych drzew pokroju – okazały, niski pień, o ponadczterometrowym obwodzie, już na wysokości dwóch metrów rozgałęzia się w wiele niezbyt grubych, pionowych konarów, gęsto skupionych w regularną, wąską, kielichowatą koronę w kształcie odwróconego stożka.

W lesie na południe od Kadyn króluje na wzgórzu mocarny buk o nietypowej, szerokiej z kolei koronie, władczo rozpościerającej potężne konary; silny pień drzewa podpiera się okazałymi nabiegami korzeniowymi, wczepionymi niczym olbrzymie palce w gliniastą skarpę.

Osobliwością jest buk spleciony w uścisku z brzozą – ta zakochana para przystanęła na rozstaju dróg, na rubieżach lasu w okolicy miejscowości Przybyłowo.Równie wyjątkowym okazem piękna i dramaturgii formy jest buk odmiany płaczącej rosnący w pobliżu kościoła w Łęczu – posadzony przed około 100 laty, stoi na straży obelisku upamiętniającego żołnierzy poległych w I wojnie światowej. 

Kochankowie znad leśnej drogi - brzoza spleciona z bukiem (fot. Zbigniew Zagrodzki)

Zbigniew Zagrodzki, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację                                         

.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

A jak arcydzięgiel litwor

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak oleica krówka

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

P jak Próchnik 

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

R jak rosiczka

S jak sowa

S jak storczyki

S jak Szlak Kopernikowski

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak ślimak

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak układy przestrzenne wsi

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak wilga

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny

 Ż jak żaba moczarowa