Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2026: A jak arcydzięgiel litwor

Arcydzięgiel litwor, zwany anielskim zielem, to okazała roślina zielarska występująca również na obszarze Wysoczyzny Elbląskiej, stanowiąca cenny element przyrody regionu i wielowiekowej tradycji zielarskiej.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Anielskie ziele, czyli arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica L.) jest gatunkiem rośliny z rodziny selerowatych. Roślina ma wiele nazw zwyczajowych i ludowych: angelika, dzięgiel lekarski, dzięgiel wielki, anielskie ziele, archangielski korzeń, anielski korzeń. Nazwa łacińska pochodzi od słowa „archangelos” („archanioł”) i nawiązuje do legendarnego objawienia się anioła, który miał wskazać mnichom tę roślinę jako antidotum podczas epidemii. Od nazwy tej rośliny pochodzi wiele geograficznych nazw w Tatrach, np. Dolina Litworowa, Litworowa Przełęcz czy Litworowy Staw Gąsienicowy.

Arcydzięgiel jest okazałą rośliną o grubej, bruzdowanej, rozgałęzionej, pustej w środku łodydze, która może mieć kolor zielony, zielonkawo-żółty, a często przybiera purpurowy lub czerwonobrunatny odcień. Dorasta do 2,5 m wysokości. Ma duże, pierzaste, osadzone na długich ogonkach liście. Górne liście obejmują łodygę charakterystycznymi, rozdętymi pochwami. Kłącze ma krótkie, o grubości 5 cm, pofałdowane i brunatne. Wyrastają z niego cienkie, podłużnie bruzdowane korzenie. Jest rośliną dwuletnią. Kwitnie od końca czerwca do sierpnia. Kwiaty ma zielonkawe, drobne, zebrane w duże, kuliste baldachy (w odróżnieniu od parasolowatych u podobnego, lecz parzącego barszczu Sosnowskiego). Rośnie w żyznych i wilgotnych miejscach. W Polsce występują dwa podgatunki: dzięgiel litwor typowy, który  występuje w górach, oraz dzięgiel litwor nadbrzeżny, który występuje w pasie nadmorskim i wzdłuż brzegów rzek.

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną. W latach 1983-2014 była pod ścisłą ochroną.

Historia arcydzięgla sięga czasów średniowiecza, kiedy to roślina ta uchodziła za tajemniczy lek przeciw dżumie i innym plagom. To jedno z najbardziej fascynujących ziół, wykorzystywanych zarówno w tradycyjnej, jak i współczesnej fitoterapii. Dziś arcydzięgiel litwor przeżywa renesans popularności. Surowcem leczniczym anielskiego ziela są jego owoce, korzeń oraz kwiaty. Ze względu na bogaty skład substancji leczniczych arcydzięgiel litwor wykazuje wielokierunkowe działanie na organizm człowieka.

I tak:
– olejki eteryczne – odpowiadają za zapach i mają właściwości rozkurczające, przeciwbakteryjne, uspokajające i przeciwlękowe. W praktyce napar z korzenia arcydzięgla bywa polecany jako ziołowy tonik na nerwy – pomaga w stanach rozdrażnienia, niepokoju czy łagodnych zaburzeń snu. Wybrane substancje mogą również łagodzić objawy stresu i poprawiać odporność psychiczną. Herbata z korzenia arcydzięgla była uważana za napój odganiający zło i melancholię. Olejek jest wykorzystywany do nacierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych;

– kumaryna – działa przeciwzapalnie, rozkurczowo, usprawnia mikrokrążenie, wpływa na procesy trawienne. Pobudza wydzielanie soków trawiennych i żółci. Likwiduje wzdęcia, stany skurczowe jelit i żołądka. Wspomaga profilaktykę żylaków i stanów zapalnych żył, wpływa także na poprawę mikrokrążenia. Istnieją doniesienia o łagodnym działaniu antyagregacyjnym (przeciw zlepianiu się płytek krwi). Należy jednak pamiętać, że ze względu na zawartość furanokumaryn surowiec działa fototoksycznie i może powodować stany zapalne skóry;

– związki goryczowe – stymulują wydzielanie soków trawiennych, pobudzają apetyt;
– flawonoidy – posiadają właściwości antyoksydacyjne, wzmacniają ściany naczyń krwionośnych i wspomagają regenerację tkanek.

Arcydzięgiel, pobudzając funkcje wątroby i procesy detoksykacji, bywa wsparciem w terapii oczyszczającej. Arcydzięgiel litwor może pomóc, zwłaszcza gdy potrzebne jest holistyczne, naturalne wzmocnienie organizmu w osłabieniu, rekonwalescencji oraz w walce ze skutkami przewlekłego stresu.

W Skandynawii arcydzięgiel był nie tylko lekarstwem, ale i pożywieniem – korzeń, łodygi i liście gotowano lub smażono. Młode pędy i ogonki liściowe jada się jak rabarbar, a kandyzowany arcydzięgiel wykorzystywany jest w cukiernictwie do ozdabiania ciast i tortów. Skośnie pocięte fragmenty łodygi zebrane w maju smażone są w cukrze (takie specjały noszą nazwę anżelika). Liście młodych roślin dodaje się do sałatek, po ugotowaniu można je spożywać jak inne warzywa. Roślina stosowana jest także przy produkcji alkoholi, np. dzięgielówki czy słynnych likierów klasztornych (np. benedyktynka, chartreuse).

Arcydzięgiel jest rośliną miododajną. Kwiaty tej rośliny wydzielają duże ilości łatwo dostępnego dla pszczół nektaru. Wydajność miodowa tego gatunku wynosi do 200 kg/ha. Miód z niego ma jasny kolor, jest mocno aromatyczny i ostry w smaku.

Korzystając z dobrodziejstw ziół, pamiętajmy, że produkty zawierające arcydzięgiel lekarski należy stosować zgodnie z wytycznymi lekarza i wymogami producenta specyfiku. 
Należy pamiętać również, że dziko rosnących roślin zgodnie z przepisami o ochronie gatunkowej roślin nie wolno umyślnie niszczyć,  zrywać, uszkadzać oraz pozyskiwać lub zbierać. Samodzielne sporządzanie specyfików z tej rośliny dozwolone jest tylko z egzemplarzy hodowlanych. 

Jarosław Mytych, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację                                         

.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak oleica krówka

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

P jak Próchnik 

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

R jak rosiczka

S jak sowa

S jak storczyki

S jak Szlak Kopernikowski

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak ślimak

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak układy przestrzenne wsi

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak wilga

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny

 Ż jak żaba moczarowa