Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2026: C jak cykoria podróżnik

Cykoria podróżnik to roślina często spotykana na słonecznych przydrożach i miedzach Wysoczyzny Elbląskiej. Przyciąga uwagę charakterystycznymi, jasnoniebieskimi kwiatami. Roślina ta od wieków jest ceniona w ziołolecznictwie przede wszystkim ze względu na zawartość inuliny, która wspiera pracę jelit, pomaga regulować poziom glukozy we krwi i może być korzystna dla osób z insulinoopornością.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Cykoria podróżnik (Cichorium intybus) należy do rodziny astrowatych (dawniej złożonych). To, co uważamy za kwiaty u przedstawicieli tej rodziny (np. podbiału, stokrotki, chabra, rumianku i wielu innych), to są w rzeczywistości kwiatostany zbudowane z wielu drobnych kwiatów zebranych w tzw. koszyczki. Cykoria podróżnik jest byliną, czyli rośliną wieloletnią (co najmniej dwuletnią). Rośnie w całym kraju; można ją spotkać w suchych, nasłonecznionych miejscach, przy drogach, wśród pól (miedze, przydroża), na pastwiskach, nieużytkach, nasypach kolejowych lub tramwajowych itp.

Pospolicie występuje na Wysoczyźnie Elbląskiej. Dorasta do 120 cm wysokości, ma charakterystyczne, jasnoniebieskie kwiaty. Rozwijająca się w drugim roku życia rośliny, wzniesiona łodyga jest rozgałęziona. Dolne liście, owłosione od spodu, są skupione w przyziemną rozetkę. Liście na łodydze są lancetowatego kształtu, siedzące (bez ogonka liściowego), obejmujące łodygę. Liście rosnące niżej na łodydze mają pierzasto wykrawane brzegi; górne mogą być całobrzegie lub o ząbkowanych brzegach. Cykoria kwitnie od lipca do września, kwiatostany są dość duże (do 3-4 cm średnicy), złożone z 12-20 języczkowych jasnoniebieskich (rzadko białych lub różowych) kwiatów. 

Korzeń cykorii jest mięsisty, dość długi (nawet do 50 cm), ale niezbyt gruby (2-3 cm), z zewnątrz brunatny, a w środku jasny. I to właśnie korzeń (a czasem i ziele) jest od wieków wykorzystywany w ziołolecznictwie.

Właściwości lecznicze cykorii podróżnika były znane już w starożytnym Egipcie. Była wykorzystywana jako warzywo i lek działający korzystnie na przewód pokarmowy (ogranicza zaparcia). Korzeń cykorii pobudza trawienie i łaknienie. Zawiera do 20 procent inuliny – wielocukru, który dla rośliny jest substancją zapasową, a dla ludzi znanym prebiotykiem (czyli substancją wspierającą rozwój korzystnej mikroflory jelitowej). Inulina wspiera pracę jelit, zapobiegając zaparciom, korzystnie wpływa na poziom cholesterolu (ogranicza poziom LDL i trójglicerydów, jednocześnie powodując wzrost HDL, czyli dobrego cholesterolu), w ten sposób ograniczając rozwój chorób układu krążenia. Ma niski indeks glikemiczny i ogranicza wahania glukozy we krwi, spowalniając jej wchłanianie, jest więc korzystna dla diabetyków. Mogą po nią sięgać także osoby z insulinoopornością. Ponadto wydłuża uczucie sytości, więc chętnie sięgają po nią także odchudzające się osoby. Natomiast nie powinny jej stosować osoby z chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, zaburzeniami flory jelitowej, zespołem jelita drażliwego i nowotworami przewodu pokarmowego oraz kobiety ciężarne. Dobowa dawka inuliny nie powinna przekraczać 20 g (najlepiej zaczynać od mniejszej ilości). Jej nadmiar może spowodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe.

Ze wszystkich roślin najwięcej inuliny zwierają podziemne części cykorii podróżnika i topinamburu. Najbardziej znany produkt, który zawiera inulinę z uprażonego korzenia cykorii podróżnika, to kawa zbożowa (korzenie należy zbierać jesienią i suszyć w temperaturze maksymalnie 40 stopni Celsjusza). Często inulina pozyskiwana z cykorii podróżnika jest stosowana w przemyśle spożywczym jako zagęstnik lub do obniżania kaloryczności wyrobów, np. sosów, jogurtów czy produktów cukierniczych. Inulinę w postaci proszku lub tabletek można kupić w aptekach lub sklepach ze zdrową żywnością. Inulina to nie jest jedyny korzystny składnik występujący w cykorii podróżniku.

Wszystkie części rośliny zawierają między innymi goryczkę zwaną intybiną, garbniki, kumaryny, witaminy z grupy B, witaminę A, witaminę C, wapń, potas, żelazo, miedź, cynk i inne pierwiastki oraz fitosterole, a kwiaty jeszcze cychorynę. Napar z kwiatów jest stosowany zewnętrznie, do przemywania skóry, gdyż działa przeciwzapalnie, odżywczo i nawilżająco. Ziele może być stosowane w mieszankach ziołowych poprawiających trawienie i przemianę materii – ma właściwości żółciopędne i pobudza wydzielanie soku żołądkowego, a także działa moczopędnie. Dawniej wierzono, że pomaga także przy bólu zęba. Według zielnika Szymona Syrońskiego (Syreniusza) „wpuszczony w ucho sok z niego po przeciwnej stronie, niż ząb boli, uśmierza ten ból”. Ten sam autor podawał, że podróżnik „piersi obwisłe jędrne czyni”.

Na Kaszubach i w Krakowie kąpielami w odwarze z cykorii podróżnika leczono także suchoty (czyli gruźlicę), stąd też w regionie krakowskim ta roślina była nazywana suchotnikiem. W „Herbarzu polskim” Marcin z Urzędowa podaje, że jest to dobry lek na wątrobę i żołądek, może być też stosowany zewnętrznie (okłady) na zapalenie oczu. Henryk Rożański potwierdza, że kwitnące ziele cykorii podróżnika może być stosowane zewnętrznie przy stanach zapalnych skóry i oczu, gdyż działa przeciwzapalnie i uszczelnia naczynia krwionośne. Zioło wewnętrznie może być też stosowane w stanach zapalnych układu moczowego. Młode liście można dodawać do sałatek.

Prawdopodobnie od jej rozprzestrzeniania się po świecie. Najczęściej rośnie przy drogach i podróżuje wzdłuż nich. Cykoria podróżnik naturalnie występuje w Europie, Azji Zachodniej i Centralnej oraz Afryce Północnej, ale praktyczne rozprzestrzeniła się na cały świat: rośnie w Ameryce Północnej i Południowej, centralnej i południowej części Afryki, prawie w całej Azji oraz w Australii. W Polsce ma status antropofita trwale zadomowionego, czyli jest to obcy gatunek, który przywędrował na te tereny już dawno. Jest to stary przybysz, archeofit, który trafił do Polski przed początkiem ery nowożytnej, podobno jeszcze w czasach rzymskich. Pochodzi z regionu śródziemnomorsko-irano-turańskiego. Roślina ta bywa nazywana również podróżnikiem, podróżnikiem błękitnym lub cykorią podróżniczką, cykorią polną (lub dziką), ranami Pana Jezusa (bo stosowano ją przy zranieniach), batożkami Świętego Piotra lub korzeniem Świętego Piotra (podobno skuteczny afrodyzjak, ale żeby tak zadziałał, to korzeń trzeba było zbierać tylko w noc poprzedzającą 29 czerwca, i to bez użycia rąk). Nosi także inne regionalne, ludowe nazwy.

W niektórych rejonach kraju wierzono, że należy wetknąć kwitnącą cykorię podróżnika w strzechę domu, aby uchronić jego mieszkańców przed epidemiami.

Cykoria podróżnik była także zbierana do bukietów święconych w dniu Matki Boskiej Zielnej, czyli w dniu Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (15 sierpnia), choć to, jaki zestaw ziół jest zbierany, zależy od regionu.

Cykoria podróżnik jest również wykorzystywana w zegarach kwiatowych, gdyż regularnie otwiera (w Polsce koło 6 rano) i zamyka (koło 13 po południu) swoje kwiatostany. Kwiatostany obracają się w kierunku przesuwającego się w ciągu dnia słońca (jak u słoneczników).

Hanna Kruk, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację                                         

.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

A jak arcydzięgiel litwor

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

B jak buk

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

 C jak cykoria podróżnik

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak oleica krówka

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

P jak Próchnik 

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

R jak rosiczka

S jak sowa

S jak storczyki

S jak Szlak Kopernikowski

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak ślimak

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak układy przestrzenne wsi

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak wilga

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny

 Ż jak żaba moczarowa