Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2025: J jak jesion

Odwary i napary z kory jesionu, gałązek lub liści są stosowane przede wszystkim w chorobach reumatycznych jako środek łagodzący dolegliwości bólowe i stan zapalny. Napar z liści jesionu może być także stosowany zewnętrznie, działa nawilżająco i przeciwzapalnie. Stwierdzono, że pyłek jesionu ma silne właściwości uczulające.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Jesion wyniosły (Fraxinus excelsior), jak wskazuje jego nazwa (drugi człon nazwy w języku łacińskim dosłownie oznacza „wyższy” lub „bardziej wzniosły”), jest drzewem osiągającym największą wysokość wśród naszych rodzimych drzew liściastych. Potrafi dorastać do ponad 40 metrów. Udowodniono, że jesion wyniosły należy do najstarszych gatunków drzew; badania wykazały, że rósł już około 10 milionów lat temu. Jeszcze 30 lat temu stanowił blisko 15 procent składu gatunkowego drzew na Wysoczyźnie Elbląskiej. Niestety obecnie stan ten diametralnie się zmienił, o czym za chwilę. 

Jesion wyniosły występuje naturalnie w Europie, od Półwyspu Iberyjskiego po zachodnią Rosję. W Polsce spotykamy go głównie na terenach nizinnych. Chętnie porasta tereny nadrzeczne, gdzie tworzy lasy zwane olsami jesionowymi. Pojawia się często również w lasach łęgowych. Nie znosi jednak trwałego zanurzenia, preferując okresowe zalewanie lub tereny z wodą przepływową. Drzewo to posiada największy zasięg korzeni bocznych spośród wszystkich rodzimych europejskich drzew. Jest bardzo wrażliwy na długotrwałe susze i obniżenie poziomu wód gruntowych, co przyczynia się do osłabienia jego kondycji i regresu w skali gatunku.

Jest drzewem dorodnym i długowiecznym (żyje do 250 lat), o cylindrycznej koronie, smukłym, prostym pniu pokrytym szarą, matową korą z dość płytkimi spękaniami. Charakterystyczne liście jesionu są złożone. Jeden liść tworzy od 7 do 11 par lancetowatych  listków ułożonych naprzeciwlegle i listek szczytowy. Liść o takiej budowie nazywamy nieparzystopierzastym lub nieparzystozłożonym. Pączki są charakterystyczne: kuliste, czarne. Kwiaty ma drobne, purpurowe, bezpłatkowe, zebrane w luźne wiechy. Kwitnie dość późno jak na nasze drzewa liściaste: w kwietniu i maju, przed rozwojem liści. Jesion tworzy zarówno kwiaty obupłciowe, jak i rozdzielnopłciowe, a co więcej, wszystkie rodzaje kwiatów mogą występować na poszczególnych osobnikach w dowolnych kombinacjach. Owocami są tzw. skrzydlaki rozsiewane przez wiatr.

 Liście i pędy jesionu (fot. Jarosław Mytych)

Jesion jest  symbolem ognia, boskości, potęgi, sprawiedliwości i majestatu. Dla starożytnych Rzymian jesion był świętym drzewem Marsa. W mitologii skandynawskiej, w  micie o stworzeniu świata to Wielki Jesion – Yggdrasill został posadzony na środku świata, a jego wielkie konary sięgały nieba. Miał trzy główne korzenie: pierwszy prowadził do świata bogów, drugi do świata lodowych olbrzymów, trzeci do „mglistego świata”. W mitologii starogermańskiej jesion był też dawcą życia – spod niego wypływało źródło wszelkiego życia, zasilające wszystkie strumienie i rzeki jako Drzewo Życia. Był także osią świata, łączącą to, co żeńskie, i to, co męskie, to, co ziemskie, z kosmosem. W starożytnej Grecji drewno jesionowe uważano za symbol siły i trwałości. Celtowie postrzegali jesion jako symbol trwałości istnienia. W Starym Testamencie (Księga Izajasza 60,13) jesion, wraz z  jałowcem, nazywany jest okazałością Libanu. W celtyckim horoskopie jesion przypisany jest osobom urodzonym od 25 maja do 3 czerwca oraz od 22 listopada do 1 grudnia.

Drewno jesionu jest bardzo sprężyste, dobrze się poleruje, łatwo poddaje się technologii gięcia. Było używane do sporządzania łuków, strzał oraz lanc. Podczas pierwszych igrzysk olimpijskich z jego drewna wykonywano oszczepy dla atletów. Często korzystano z jego drewna przy wyrobie nart. Obecnie używane w stolarstwie, meblarstwie i do produkcji narzędzi oraz instrumentów muzycznych. Kora i liście jesionu wykorzystywane są w ziołolecznictwie. Odwary i napary z kory jesionu, gałązek lub liści (te ostatnie najlepiej zbierać wiosną) są stosowane przede wszystkim w chorobach reumatycznych jako środek łagodzący dolegliwości bólowe i stan zapalny. W przeszłości leczono nimi takie schorzenia jak febra i żółtaczka, kamienie nerkowe, był pomocny przy gojeniu ran, przy usuwaniu pasożytów jelitowych, a także stosowany jako lek na ukąszenia żmij. Napar z liści jesionu może być także stosowany zewnętrznie, działa nawilżająco i przeciwzapalnie. Stwierdzono, że pyłek jesionu ma silne właściwości uczulające.

Jesion wyniosły, niestety, coraz rzadziej spotykamy nie tylko w lasach Wysoczyzny Elbląskiej. Dzieje się to z powodu różnego rodzaju chorób, które określa się jako tzw. zjawisko zamierania jesionu. Od około 1992 roku zaczęło ono rozprzestrzeniać się w Polsce. Po przeprowadzeniu wielu badań na temat przyczyn powodujących zamieranie jesionu stwierdzono, że główną przyczyną jest grzyb patogeniczny Chalara fraxinea (Hymenoscyphus fraxineus). Grzyb ten zasiedla drewno przewodzące wodę, zasklepiając wiązki przewodzące. Konsekwencją tego procesu jest utrata przez drzewo znacznej części ulistnienia, co powoduje postępujące osłabienie, a następnie zamieranie drzewa. Dodatkowym czynnikiem mającym wpływ na zamieranie drzew są niekorzystne warunki atmosferyczne z coraz częściej występującymi suszami na czele. Osłabione przez brak wody jesiony zasiedlane są przez owady: kambio- i ksylofagi atakujące słabnące drzewa. Młodsze drzewka oraz gałęzie z cienką korą są atakowane przez jesionowce pstre, natomiast starsze drzewa z grubą korą atakuje jeśniak czarny. Żery tych szkodników prowadzą ostatecznie do obumarcia drzewa. Jednakże poruszając się, szczególnie drogami publicznymi, można odnieść wrażenie, że z tym jesionem nie jest tak źle. Otóż przy drogach najczęściej sadzony był jesion pensylwański, gatunek introdukowany, dużo bardziej odporny na czynniki eliminujące nasz rodzimy gatunek. Jesion pensylwański różni się od jesionu wyniosłego omszonymi pędami oraz pąkami, które są brązowe, a nie czarne. Dorosłe egzemplarze jesionu pensylwańskiego są też znacznie niższe od naszego gatunku, gdyż dorastają tylko do 20 metrów wysokości. 

Jarosław Mytych, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lilia złotogłów

L jak lepiężnik

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

M jak marzanka wonna

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak Natura 2000

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

S jak Szlak Kopernikowski

S jak sowa

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny