Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2025:O jak oleica krówka – tajemniczy chrząszcz z trującą bronią

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Oleica krówka (Meloe proscarabaeus) to gatunek chrząszcza z rodziny oleicowatych o ciemnogranatowym, niebieskoczarnym lub czarnym ubarwieniu ciała z metalicznym połyskiem. Owady dorosłe mają skrócone pokrywy skrzydłowe i duży, pękaty odwłok. Chrząszcz ma długość od 11 do 35 mm, przy czym samice są znacznie większe od samców. Najczęściej zobaczymy ją w kwietniu i maju. Owad dorosły do swojego bytowania preferuje zbiorowiska traw na nasłonecznionych terenach, polanach i łąkach, ale często spotkamy go także w lesie.

Samica składa do gleby nawet do 30 tysięcy jaj. Wylęgają się z nich pomarańczowe larwy zwane trójpazurkowcami. Larwy te po wygrzebaniu się spod ziemi przemieszczają się samodzielnie i albo wchodzą na kwiaty, albo tworzą na roślinach skupiska przypominające kwiat, wabiące owady zapylające. Następnie larwy te próbują zaczepić się na owadach odwiedzających kwiaty. Ich docelowymi żywicielami są dzikie pszczoły, zwłaszcza z rodzajów porobnica i lepiarka. Trójpazurkowce, które trafią na inne owady poza wyżej wymienionymi, w tym na pszczoły miodne, giną bez możliwości dokończenia cyklu życiowego. Larwa przebywająca na pszczole żeruje na jej hemolimfie (płyn ustrojowy u bezkręgowców) jako pasożyt zewnętrzny. Po dostaniu się do gniazda pszczół zjada ich jaja i linieje do formy larwy pędrakowatej. W tym stadium żywi się pyłkiem i nektarem zgromadzonym przez pszczołę. Następnie opuszcza gniazdo i przechodzi kolejne fazy przeobrażania się, aż do postaci dorosłej. Co ciekawe, w tym czasie oleica nie pobiera już pokarmu. Owady dorosłe żerują wyłącznie na roślinach.

Główną strategią obronną larw i owadów dorosłych jest wytwarzanie oleistej wydzieliny (stąd nazwa rodziny chrząszczy) zawierającej kantarydynę – silnie trującą dla wielu zwierząt substancję, jedną z najsilniejszych toksyn występujących w przyrodzie. U larw kantarydyna jest magazynowana w układzie pokarmowym, a jej kropla wydzielana jest w razie zagrożenia przez otwór gębowy. U dorosłych owadów krople zawierające kantarydynę wydzielane są natomiast przez pory w stawach odnóży. Zdolność do syntetyzowania tej substancji mają tylko samce, które gromadzą ją m.in. w gruczołach związanych z układem płciowym. Samice porcję kantarydyny pozyskują od samca w czasie kopulacji i przekazują ją do składanych jaj.

Kantarydyna jest również groźna dla człowieka (śmiertelna dawka waha się między 0,02 a 0,03 g). Jednakże pojedynczy owad ma jej w sobie zbyt mało, aby kontakt z nim mógł nam poważnie zaszkodzić. Natomiast kontakt kantarydyny z naszą skórą może wywołać podrażnienie, szczególnie gdy substancja dostanie się do nosa i oczu. Dawniej kantarydynę wykorzystywano w medycynie (pobudza zakończenia nerwowe i błony śluzowe układu moczowo-płciowego), jako afrodyzjak i do produkcji trucizn – m.in. aqua tofana, która powstawała w wyniku połączenia arszeniku, chlorku rtęci z kantarydyną właśnie. Kilka kropel zmieszanych z wodą lub winem wystarczało, aby nieszczęśnik umarł bez charakterystycznych oznak otrucia arszenikiem.

Z kantarydyny produkowanej przez oleice korzystają także inne owady. Na przykład chrząszcze z rodzin przekraskowatych, ogniczkowatych czy nakwiatkowatych same nie mogą wytwarzać tej substancji, dlatego pozyskują ją z martwych oleic, by samemu stać się toksycznym. Jednakże żaden mechanizm obronny nie gwarantuje ochrony przed wszystkimi drapieżnikami. Niektóre zwierzęta, np. jeże i myszy polne, są odporne na działanie kantarydyny i chętnie polują na oleice.

Innym znanym przedstawicielem rodziny oleicowatych jest pryszczel lekarski, zwany też majką lekarską lub „muchą hiszpańską”. Wyglądem różni się od oleicy, ponieważ ma metalicznie zielony kolor i dobrze wykształcone skrzydła. Chrząszcz ten ma w sobie znacznie więcej kantarydyny niż oleice, dlatego częściej był wykorzystywany do produkcji lekarstw, afrodyzjaków i trucizn. Pryszczele można spotkać głównie w ciepłych rejonach południowej oraz środkowej Europy. W Polsce są bardzo rzadkie.

Jarosław Mytych, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

S jak Szlak Kopernikowski

S jak sowa

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny