Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2025: S jak storczyki

Storczyki kojarzymy zazwyczaj z egzotycznymi roślinami doniczkowymi lub kolorowymi okazami z oranżerii. Tymczasem także w Polsce – również na terenie Wysoczyzny Elbląskiej – można spotkać dziko rosnące gatunki tych niezwykłych roślin. Niektóre są niepozorne, inne zachwycają barwą i kształtem kwiatów. Wszystkie jednak łączy jedno – są objęte ochroną i pełnią ważną rolę w przyrodzie.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Myśląc o storczykach, na ogół wyobrażamy sobie piękne, okazałe kwiaty, które widujemy w oranżeriach albo kupujemy w doniczkach do domu. W naszym kraju również rosną dzikie gatunki storczyków. Niektóre z nich są małe i niepozorne, inne mają piękne, barwne kwiaty. Wszystkie są objęte ochroną prawną. 

Storczyki występujące w Polsce zaliczane są do dwóch rodzin: obuwikowatych i storczykowatych. Ta pierwsza rodzina jest reprezentowana przez jeden gatunek: obuwika pospolitego o bardzo dekoracyjnych kwiatach, który kiedyś występował na Wysoczyźnie Elbląskiej, ale już od lat nie obserwuje się go tutaj. 

Do rodziny storczykowatych należy wiele gatunków, w tym rosnące na Wysoczyźnie Elbląskiej podkolany, stoplamki, kruszczyki, storczyki czy gnieźniki. Oba gatunki podkolanów mają białe lub białawożółte kwiaty. Kruszczyki w zależności od gatunku i formy barwnej mają kwiaty zielonożółte, zielone z różowym lub fioletowym nalotem lub czerwonopurpurowe. Z kolei stoplamki, zwane także kukułkami, mają kwiaty od różowych do ciemnoczerwonych lub czerwonofioletowych. W podobnej kolorystyce są kwiaty występujących na Wysoczyźnie gatunków z rodzaju storczyk: od bladoróżowej do ciemnoczerwonej. Natomiast gnieźnik leśny jest cały (pęd, liście i kwiaty) jasnobrązowy. Jest on rośliną bezzieleniową, czerpiącą substancje odżywcze z grzyba, z którym jest w symbiozie.

Wszystkie kwiaty storczyków, niezależnie od ich wielkości, koloru i liczby (mogą występować pojedynczo lub zebrane w kwiatostany liczące od kilku do kilkudziesięciu kwiatów), mają wspólne cechy: są grzbieciste (czyli można poprowadzić tylko jedną oś symetrii), listki okwiatu są ustawione w dwa okółki: wewnętrzny i zewnętrzny, po trzy listki w każdym, jeden z listków okwiatu jest przekształcony w tzw. warżkę, stanowiącą lądowisko dla owadów, a często przywabiające je swoim kształtem i barwą (czasem stanowiące pułapkę – np. u obuwika), oraz mają charakterystyczną ostrogę. Kwiaty zazwyczaj są skręcone w różnym stopniu wokół własnej osi (choć są wyjątki od tej zasady). Storczyki zazwyczaj pachną słabo lub nie pachną w ogóle, ale np. rosnące na Wysoczyźnie Elbląskiej podkolany pachną bardzo przyjemnie (choć dopiero wieczorem i w nocy, bo przywabiają motyle nocne).

Zacznijmy od początku, czyli od nasion. Nasiona storczyków są bardzo małe i z tego też powodu nie mają bielma – substancji odżywczej, jaką zwykle zawierają nasiona innych roślin. Są roznoszone przez wiatr, a gdy dostaną się do gleby, to nie są w stanie samodzielnie żyć. Potrzebna im symbioza z grzybem, który mógłby dostarczać im substancje odżywcze (same są w stanie pobierać tylko wodę). Dopiero gdy strzępki grzyba wnikną do nasiona – takie połączenia grzyba z korzeniem roślin nazywamy mikoryzą – storczyk jest w stanie się rozwijać. Dlatego też większość nasion nigdy nie wykiełkuje.To dopiero pierwsza przeszkoda do pokonania. Nasze krajowe storczyki rozwijają się długo pod ziemią, zanim zacznie rosnąć ich nadziemne części. Najwcześniej w drugim roku życia (a czasem dopiero w kolejnych latach) wyrasta im pierwszy korzeń. Pierwszy, malutki liść pojawia się najwcześniej w trzecim roku życia, ale są storczyki, które liść rozwijają dopiero w czwartym, piątym, szóstym, a nawet dziesiątym roku życia. Wszystko zależy od gatunku. Dopiero rok później pojawia się kolejny liść (czasem dwa) a w następnym roślina wytwarza pęd. Wiele delikatnych siewek w trakcie rozwoju ginie z powodu niesprzyjających warunków. Storczyki rosnące w naszych lasach, na łąkach, torfowiskach czy wydmach muszą ciągle konkurować z innymi gatunkami roślin o wodę, światło czy substancje odżywcze. Krajowe gatunki storczyków są zapylane przez owady. Owocem jest torebka zawierająca kilka tysięcy nasion – i cykl zaczyna się od nowa.

Wszystkie nasze krajowe gatunki storczyków są objęte ochroną gatunkową, a występowanie większości z nich jest zagrożone. Nie wolno ich zrywać, wykopywać, przesadzać ani niszczyć. To właśnie ich uroda spowodowała, że były zrywane do bukietów, do zielników lub próbowano je przesadzać do ogródków. Niektóre gatunki wykorzystywano do celów leczniczych. Bulwy niektórych storczyków zawierają śluz. Stosowano je m.in. osłonowo, w schorzeniach żołądkowo-jelitowych, zatruciach itp. To właśnie salep (do dziś sproszkowane bulwki storczyka są wykorzystywane do sporządzania napoju w Turcji i na Bliskim Wschodzie). W tej chwili są już skuteczne leki osłonowe, ale także lekarstwa w postaci tabletek lub kapsułek dojelitowych. 

Hanna Kruk, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak oleica krówka

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

P jak Próchnik 

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

R jak rosiczka

S jak Szlak Kopernikowski

S jak sowa

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny