Wysoczyzna Elbląska od A do Z 2025: U jak układy przestrzenne wsi

Choć współczesne budownictwo często zaciera dawny wygląd wsi, na Wysoczyźnie Elbląskiej wciąż można znaleźć miejscowości, które zachowały swój tradycyjny układ. Sposób, w jaki rozmieszczone są domy, drogi i pola, mówi wiele o historii tych miejsc, o czasach, w których powstawały, oraz o tym, jakimi prawami i potrzebami rządziło się wiejskie życie. Te charakterystyczne układy to ważna część dziedzictwa regionu, którą warto chronić i poznawać.

Wysoczyzna Elbląska zaskakuje tajemniczymi leśnymi ścieżkami i panoramicznymi widokami. Liczne szlaki piesze i rowerowe prowadzą przez najbardziej atrakcyjne turystycznie wzgórza między Elblągiem a Tolkmickiem, dlatego poświęcamy im cykl „Poznaj Wysoczyznę Elbląską od A do Z!”, który specjalnie dla naszych Czytelników tworzy zespół Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej.

Historia, ukształtowanie terenu, region, ekonomia czy też funkcje, jakie miała pełnić wieś, wpływały na rozlokowanie domostw czy układ pól. Te specyficzne układy zaczęły być powtarzalne i rozpoznawalne, przez co otrzymały swoje nazwy. I tak można wymienić m.in. łańcuchówkę (wieś leśno-łanową), okolnicę (wieś placową, owalnicę), rzędówkę (wieś sznurową), szeregówkę, ulicówkę, wielodrożnicę czy widlicę. Na dany układ przestrzenny składają się elementy, które świadczą o tożsamości i odrębności wsi. Jest to przede wszystkim rozlokowanie zabudowań, dróg i gruntów rolnych, które razem decydują o kształcie miejscowości. 

Na terenie Parku Krajobrazowego Wysoczyzny Elbląskiej występują formy przestrzenne wsi zaistniałe w czasach planowej kolonizacji przez zakon krzyżacki (w większości na prawie chełmińskim), która trwała od XIII wieku. Najbardziej popularnym układem, do dzisiaj rozpoznawalnym, jest tzw. ulicówka, gdzie zabudowania są usytuowane po obu stronach wiejskiej drogi, a obiekty gospodarcze i ogrody na tyłach domu. Taki typ układu przestrzennego możemy zobaczyć w Łęczu czy Chojnowie, a sama forma jest bardzo powszechna na terenie całej Polski. Zarówno wieś Łęcze (pierwsze pisane wzmianki pochodzą z 1214 roku; przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim otrzymała w 1299 roku), jak i Chojnowo, Jagodnik czy Pogrodzie (pierwsza lokacja w 1305 roku) mają swoje przywileje lokacyjne z okresu średniowiecza. 

Ryc. nr 1 Przykład ulicówki – Chojnowo

Źródło: Portal mapy.zabytek.gov.pl

Drugim najczęściej pojawiającym się układem jest tzw. owalnica, gdzie zabudowa ulokowana została wzdłuż dwóch łączących się dróg otaczających owalny plac. Mamy wtedy do czynienia z wsią placowo-ulicową. Przykładem są Majewo i Ogrodniki. 

Ryc. nr 2 Przykład owalnicy – Ogrodniki

Źródło: Portal mapy.zabytek.gov.pl
 

Tego typu układy ruralistyczne (ruralis – wiejskość) na przestrzeni wieków zmieniały swoje oblicze, rozrastając się i przekształcając, tworząc szeregi kolejnych dróg i zagród, zmieniając się tym samym w tzw. wielodrożnice. Najczęściej były to duże wsie parafialne.  Na terenie Parku znajdziemy także bardzo charakterystyczną wieś, będącą majątkiem szlacheckim, czyli Kadyny z przysiółkami, które składały się z zabudowań gospodarczych oraz czworaków dla pracowników i domostw mieszkalnych, gdzie centralnym punktem wsi był zespół pałacowo-parkowy.  

W Kadynach można wyodrębnić główny węzeł kompozycyjny, który stanowią drogi wraz z placem w centrum miejscowości z charakterystycznym akcentem architektonicznym w postaci studni. Obecna droga wojewódzka 503 odcina zespół pałacowo-parkowy i folwark od pozostałych zabudowań w miejscowości. Dawny jej charakter tworzą zabudowania ulokowane naprzeciwlegle do dróg w formie ulicówki, postawione w XX w. na polecenie cesarza Wilhelma II. 

Ryc. nr 3 Węzeł kompozycyjny układu przestrzennego z placem centralnym – Kadyny

Źródło: Portal mapy.zabytek.gov.pl

Zachowanie tych pierwotnie nadanych wsi cech, jej układu przestrzennego czy architektury wiejskiej pozwala na określenie zarówno jej historii, jak i charakteru regionu. Istotnym akcentem bywało umiejscowienie budynków szczytową ścianą wzdłuż drogi, a także stosowanie powtarzalnego, charakterystycznego dla regionu układu przestrzennego samej zagrody, w tym lokalizacją budynków gospodarczych. Istotna była również lokalizacja kościoła we wsi lub dworu, zaakcentowanych alejami drzew. 

Centralny układ wsi, jej rozplanowanie, podziały własnościowe i zabudowa, często z uporządkowaną zielenią i przede wszystkim historyczną siecią dróg i ulic, stanowią przestrzeń o walorach wartych zachowania w pierwotnej formie. Takie układy mogą być chronione poprzez kilka możliwości: jako wpis do rejestru zabytków, uznanie za pomnik historii, powołanie parku kulturowego, ustalenie ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub wpis do innych aktów prawnych. 

Kadyny są przykładem wsi, gdzie układ ruralistyczny wraz z wyjątkową zabudową zespołu pałacowo-parkowego i gospodarczą został wpisany do rejestru zabytków w 1990 roku. 
Wsie coraz częściej zatracają swój pierwotny układ poprzez niekontrolowany rozwój przestrzenny i nierzadko błędne decyzje planistyczne. Coraz częściej zauważalna jest parcelacja gruntów i tworzenie się osiedli willowych. Architektura wiejska, stanowiąca jej wizytówkę i często odrębność regionalną, zanika przez brak odpowiednich prac remontowych i wprowadzanie na wieś miejskich wzorców architektonicznych. Tak charakterystyczne i mające ogromne znaczenie dla ekosystemu zadrzewienia śródpolne i naturalne oczka wodne znikają z krajobrazu.

Może warto spróbować odnaleźć i zachować w krajobrazie wsi ten kulturowy, historyczny akcent, jakim są dawne układy przestrzenne. Jeszcze wiele miejscowości posiada swój dawny charakter miejsca. Zacznijmy od Wysoczyzny Elbląskiej!

Karolina Galińska, Park Krajobrazowy Wysoczyzny Elbląskiej

Wysoczyznę Elbląską polecamy zwiedzać przy pomocy aplikacji Kraina Buka. To idealny przewodnik dla wszystkich aktywnych turystów chcących poznać urokliwe miejsca i zakątki Wysoczyzny Elbląskiej. Aplikacja pokaże najciekawsze miejsca, zabytki, pomniki przyrody i inne okoliczne atrakcje, które można odkrywać w trakcie urlopu lub wolnego weekendu. Zeskanuj kod QR, by pobrać aplikację.

A jak akacja

A jak aster solny

A do Z: A jak Abegg

B jak bitwa na Zalewie Wiślanym

B jak Bażantarnia

B jak bielik

C jak czosnek niedźwiedzi

C jak centuria

C jak cesarz

D jak drozd śpiewak

D jak domy podcieniowe

D jak dzięcioł

E jak erozja

E jak Elfrida

E jak Elbląskie Towarzystwo Starożytności

F jak fiołek

F jak folwarki

F jak flora wiosenna

G jak Grabianka

G jak gody wiosenne

G jak głazy narzutowe

H jak hedera, czyli bluszcz

H jak Huta Żuławska

H jak Hoggo

I jak iwa (i inne wierzby)

I jak insekty

I jak irys, czyli kosaciec

J jak jaskółki

J jak jeleń sika

J jak jesion

K jak kalina koralowa

K jak krajobraz kulturowy

K jak kruszczyki

L jak lepiężnik

L jak lilia złotogłów

L jak lipa

Ł jak łuskiewnik

Ł jak Łęcze

 Ł jak łyska

M jak marzanka wonna

M jak mazurek

M jak miodunka

N jak Nadbrzeże

N jak naparstnica

N jak Natura 2000

O jak oleica krówka

O jak olsza

O jak orzesznica

P jak pióropusznik strusi

P jak pomniki przyrody

P jak Próchnik 

R jak rzekotka drzewna

R jak rezerwat przyrody

R jak rosiczka

S jak sowa

S jak storczyki

S jak Szlak Kopernikowski

Ś jak śledziennica skrętolistna

Ś jak ślimak

Ś jak Święty Kamień

T jak Tolkmicko

T jak tojad

U jak użytki ekologiczne

W jak wigilia ze strzyżykiem

W jak Wysoczyzna Elbląska

Z jak zaskroniec zwyczajny